Κωνσταντίνος Ακροπολίτης: ένας λόγιος και αγιολόγος του ύστερου Βυζάντιου

O Kωνσταντίνος Ακροπολίτης, ο μεγαλύτερος γιός του βυζαντινού αξιωματούχου και λογίου Γεωργίου Ακροπολίτη (περ. 1217-1282), υπήρξε ένας από τους σημαντικό­τε­ρους λογίους της εποχής του και κατέλιπε εξαιρετικά ενδιαφέρον και πολυσχιδές συγγραφικό έργο. Γεννήθηκε το 1250/55 και ανατράφηκε με φροντίδα του αυ­το­κράτορος Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου, με δάσκαλο το μετέπειτα πατριάρχη Γρηγόριο Β΄ Κύπριο, με τον οποίο ο Ακροπολίτης διατήρησε επικοινωνία σε όλη τη ζωή του, όπως τεκμαίρεται από τις σωζόμενες επιστολές του. Παρά το γεγονός ότι ο πατέρας του υπήρξε από τους υποστηρικτές της φιλε­νω­τικής πολιτικής του Μιχαήλ Η΄ Πα­λαιο­λό­γου, ο Κωνσταν­τί­νος Ακροπολίτης τάχθηκε εξαρχής στη μερίδα των ανθενωτικών και αργότερα, επί Ανδρονίκου Β΄, σταδιο­δρό­μη­σε, όπως και ο πατέρας του παλαιότερα, στην κρατική ιεραρχία, λαμβάνοντας διαδοχικά τα α­ξιώ­­­ματα του Λογοθέτη του γενι­κού και του Μεγάλου Λογοθέτη. Ο Ακροπολίτης νυμ­­φεύθηκε τη Μαρία Κομνηνή Τορ­νίκινα Ακροπολίτισσα και απέκτησε πέντε παιδιά, ενώ ο χρόνος του θανάτου του προσδιο­ρίζεται περί το έτος 1324.

Το εξαιρετικά πλούσιο συγγραφικό έργο του Κωνσταντίνου Ακροπολίτη, αγιολογικό, ρητορικό, θεολογικό, φιλολογικό, ιστοριογραφικό, αλλά και ένας σημαντικός αριθμός 194 επιστο­λών και επιγραμμάτων, γνώρισε κατά τα τελευταία χρόνια νέες εκδόσεις, αν και ένα μέρος του παραμένει ανέκδοτο. Από τα τρία βιβλία στα οποία ο Ακροπολίτης, σύμφωνα με προσωπική του μαρτυρία (επιστ. 187), είχε συγκεντρώσει το σύνολο των έργων του θεωρείται βάσιμα ότι τα δύο ταυτίζονται ή σχετίζονται με δύο κώδικες αυτής της περιόδου, τον κώδικα  Τιμίου Σταυρού 40 του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων και τον Ambrosianus H. 81 Sup., οι οποίοι περιέχουν το μεγαλύτερο μέρος των έργων του. Σημα­ντι­κό­τε­ρη θέση μεταξύ αυτών κατέχουν τα αγιολογικά έρ­γα του, γραμμένα με διάφορες αφορμές, που τις περισσότερες φορές καθίστανται γνω­στές από τις σωζόμενες επιστολές του. Σήμερα μας είναι γνωστά 32 αγιολογικά έργα του, κυρίως Μαρτύρια, Λόγοι και Διηγήσεις, που του προσδίδουν το χαρα­κτη­ρισμό του παραγωγικότερου συγγραφέα αγιολογικών κειμένων της Παλαιολόγειας περίοδο. Τα έργα του αυτά διακρίνονται κυρίως για το μεταφραστικό ύφος τους, την γλωσσική δηλ. επεξεργασία των πρωτοτύπων τους, στοιχείο που του προσέδωσε και το χαρακτηρισμό του «νέου μεταφραστή». Επιπλέον, με βάση τις πληροφορίες που ο ίδιος παρέχει σε επιστολές του, γνωρίζουμε ότι κάποια από αυτά προορίζονταν για να αναγνωσθούν σε εκκλησιαστικές συνάξεις, ενώ, σχετικά με το κριτήριο επιλογής των εγκωμιαζόμενων αγίων, οδηγούμαστε στο συμπέρασμα ότι επέλεξε να συντάξει κείμενα κυρίως για αγίους στους οποίους υπήρχαν αφιερωμένες εκκλησίες ή τιμώνταν τα λείψανά τους στην Κωνσταντινούπολη, καθώς και, εκτός από τους παλαιούς μάρτυρες, νέους αγίους προερχόμενους από τον 10ο και 11ο αιώνα, όπως ο άγιος Αθανάσιος Αδραμυττίου, η οσία Θωμαΐδα η Λεσβία, η οσία Ευφροσύνη η νέα και ο άγιος Βάρβαρος. Πολύτιμο μάρτυρα για το πρόσωπο και την εποχή του συνιστά το σώμα των επι­στο­λών του, μέσα από τις οποίες ανα­δει­κνύεται ο κύκλος των ενδιαφερόντων του αλλά και το πνευματικό περιβάλλον στο οποίο ανήκε, μεταξύ των οποίων, εκτός του πατριάρχη Γρηγορίου Β΄ του Κυπρίου, οφείλουμε να μνημο­νεύ­σου­με τον φιλόσοφο Νικηφόρο Χούμνο, τον ιστορικό Γεώρ­γιο Παχυμέρη, τη Θεο­δώ­ρα Ραούλαινα και τον Ιωσήφ Ρακενδύτη. Ιδιαίτερο ενδια­φέ­ρον παρουσιάζει και η Διαθήκη του για τη μονή της Αναστάσεως στην Κωνσταντινούπολη, της οποίας την ανακατασκευή είχε αναλάβει μετά το τέλος της Φραγκοκρατίας ο πατέρας του και ολοκλήρωσε ο Κωνσταντίνος. Τέλος στον Κωνσταντίνο Ακροπολίτη είναι πιθανό να ανήκει και ένα ιστοριογραφικό έργο που φθάνει ώς το έτος 1260 και επιγράφεται «του Ακροπολίτου».

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: PLP 520. ΘΗΕ 1, 1234-1235. D. Nicol, «Constantine Akropolites. A Pro­so­pographical Note», DOP 19 (1965) 249-256. Κ. Μανάφης, «Κωνσταντίνου Ακροπολίτου Λόγος εις την ανακαίνισιν του ναού της του Κυρίου ημών Αναστάσεως διαθητικός», ΕΕΒΣ 37 (1969-1970) 459-465. 36. R. Romano, «Etopee inedite di Costantino Acropolita». Tala­rìskos. Studia Graeca A.Garzya sexagenario a discipulis oblata, Napoli 1987, σ. 311-338. G. Dennis – T. Miller, «Constantine Akropolites: The Obligation of Monks to Care for the Sick», OCP 56 (1990) 413-429. R. Romano, Costantino Acropolita Episto­le. Saggio intro­dut­tivo, testo critico, indici, Napoli 1991. A.-M. Talbot, «Old Wine in New Bottles: The Re­wri­ting of Saints” Lives in the Pa­laeo­logan Period», Sl. Ćurčić – D. Mouriki (επιμ.), The Twilight of Byzantium. Aspects of Cultural and Religious History in the Late Byzantine Empire, Pri­nceton 1991, σ. 15-26. Η ίδια, «Akropolites, Constantine», ODB 1 (1991) 49. W. Bu­chwald – A. Hohlweg – O. Prinz, Tusculum ­­– Λεξικόν Ελλήνων και Λατίνων συγγραφέων της Αρχαιό­τη­τας και του Μεσαίωνα, [μτφρ. Α. Φούρλας], τ. Α´, Αθήνα 1993, σ. 49-50. S. Kotzabassi, «Zum Empfänger des 143. Briefes des Konstantinos Akropolites», BZ 89 (1996) 55-57. Α.-M. Talbot, «46. Akropolites: Testament of Constantine Akropolites for the Monastery of yhe Ressurection», J. Tho­mas – A. Constantinides Hero (επιμ.), Byzantine Monastic Foundation Documents: A Co­mplete Translation of the Surviving Founders’ Typika and Testa­ments, Washington, D.C., 2000, τ. 4, σ. 1374-1377. M. Kalatzi, «Un discours inédit de Constantin Acropolite en l’honneur des saints martyrs Florus et Laurus», Byzantion 71 (2001) 505-516. R. Romano, «Opere minori di Costantino Acropolita», Augustinianum 42 (2002) 237-248. Μ. Καλατζή, «Κωνσταντίνου Ακροπολίτη ανέκδοτος Λόγος στους αγίους μάρτυρες Ανίκητο και Φώτιο (BHG 1544f)», Porphyrogenita. Essays on the History and Literature of Byzantium nd the Latin East in Honour of Julian Chrysostomides, Aldershot 2003, σ. 389-399. S. Kotzabassi, «Konstantinos Akropolites, Gregorios Ίβηρ und das Kloster der heiligen Paraskeue», Eλληνικά 54 (2004) 71-81.

[Δημοσιεύτηκε στην Εγκυκλοπαιδεία ΜΟΧΕ, τ. 2]

Δύο βυζαντινολογικά ηλεκτρονικά περιοδικά του Πανεπιστημίου μας

Το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης εισέρχεται με γοργούς ρυθμούς στην εποχή της ηλεκτρονικής  δημοσίευσης επιστημονικών περιοδικών (e-journals). Μεταξύ των περιοδικών που ήδη έχουν αποκτήσει ψηφιακή μορφή είναι και τα διεθνούς κύρους περιοδικά «Παρεκβολαί/Parekbolai. An Electronic Journal for Byzantine Literature», με εκδότες τους καθηγητές Βυζαντινής Φιλολογίας του ΑΠΘ και του ΕΚΠΑ Σ. Κοτζάμπαση, Μ. Λουκάκη και Ι. Βάσση, και «Βυζαντινά», το γνωστό επιστημονικό όργανο του Κέντρου Βυζαντινών Ερευνών του ΑΠΘ [ http://ejournals.lib.auth.gr/ ]. Και στα δύο περιοδικά υπάρχουν άρθρα που αφορούν στην αγιολογική και θεολογική γραμματεία του Βυζαντίου.

Οι αναγνώστες/χρήστες τους πρέπει να εγγραφούν στην ηλεκτρονική σελίδα τους, ώστε να έχουν τη δυνατότητα να περιηγηθούν στο περιεχόμενο των περιοδικών και να «κατεβάσουν» τα άρθρα που τους ενδιαφέρουν. Ήδη κυκλοφορεί ο 2ος τόμος (2012) του περιοδικού «Παρεκβολαί» και ο 31ος (2011) του περιοδικού «Βυζαντινά» (προς το παρόν έχουν ψηφιοποιηθεί και τα άρθρα των πρώτων δέκα τόμων του περιοδικού).

Νέα, κριτική έκδοση του Βίου του αγίου Λέοντος Κατάνης

Κυκλοφόρησε στο πλαίσιο της έγκριτης σειράς αγιολογικών μελετών και εκδόσεων Subsidia hagiographica η νέα, κριτική έκδοση ενός πολύ ενδιαφέροντος κειμένου της μεσοβυζαντινής Αγιολογίας, του Βίου του αγίου Λέοντος Κατάνης (BHG 981b) από τον Καθηγητή της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Αλέξανδρο Αλεξάκη, συστηματικό μελετητή και εκδότη κειμένων της βυζαντινής θεολογικής γραμματείας αυτής της περιόδου.

ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΑ ΤΩΝ ΒΟΛΛΑΝΔΙΣΤΩΝ:

91. The Greek Life of St. Leo bishop of Catania (BHG 981b). Text and Notes by Alexander G. ALEXAKIS. Translation by Susan WESSEL.

2011, xxxvii-355 p. – 85 €

The Greek Life of St. Leo of Catania is an unusual piece of hagiography, equally distributed between the depiction of the deeds of the Saint and the antics of his rival, the magician Heliodorus, who in some respects foreshadows the character of Dr. Faust. This elegant work could possibly emanate from the Iconophile circles of Constantinople, written towards the end of the Second Iconoclasm (c. 838-842) against the Iconoclast Patriarch John VII, the Grammarian, whose alias is suggested to be the magician Heliodorus. The volume includes a thorough investigation of the manuscript tradition, a critical edition, and an English translation (by Prof. Susan Wessel) of the text ; in the Commentary emphasis is placed on the parallel sources and the material found in the Greek magical papyri that underlies most of the magical stories of Heliodorus, stories which appear for the first time in European literature and resurface four centuries later in Western European tales about Virgil the Necromancer. The Appendix includes the critical edition and annotated translation of the Laudatio Leonis ep. Cataniae (BHG 981d).

Συνέδριο της ΧΑΕ με θέμα «Τοπική λατρεία αγίων και λατρεία τοπικών αγίων: η μαρτυρία των πηγών, των αρχαιολογικών καταλοίπων και της εικονογραφίας»

Το 32ο Εαρινό Συμπόσιο Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Τέχνης και Αρχαιολογίας θα πραγματοποιηθεί στην Αθήνα από 11 έως 13 Μαΐου 2012.

«… Το ειδικό επιστημονικό θέμα το οποίο θα απασχολήσει το 32ο Συμπόσιο της ΧΑΕ κατά τη μία από τις τρεις ημέρες της διάρκειάς του είναι: «Τοπική λατρεία αγίων και λατρεία τοπικών αγίων: η μαρτυρία των πηγών, των αρχαιολογικών καταλοίπων και της εικονογραφίας ».

Το ειδικό θέμα του 32ου Συμποσίου της ΧΑΕ θα εστιάσει  στην εξέταση των τοπικών αγίων και στη λατρεία τους. Με βάση τα αρχαιολογικά κατάλοιπα, τις πηγές και την εικονογραφία θα εξεταστούν θέματα σχετικά με τη διαμόρφωση της λατρείας και της εικονογραφίας των τοπικών αγίων, αλλά και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που προσλαμβάνει σε συγκεκριμένες περιοχές η λατρεία ευρύτερα διαδεδομένων αγίων. Την ημερίδα θα απασχολήσουν οι παράμετροι της αγιολογίας, η δημιουργία των τοπικών αγίων ως κοινωνικό φαινόμενο και η ένταξη του γεγονότος στην κοινωνία της εκάστοτε εποχής. Θα εξεταστούν επίσης τα σχετιζόμενα με τη λατρεία των αγίων μνημεία και αντικείμενα, οι προσκυνηματικοί τόποι και τα προσκυνηματικά ενθυμήματα… »

Από την ιστοσελίδα της ΧΑΕ [http://www.chae.gr/700.html]

Νέο εγχειρίδιο για τη Βυζαντινή Αγιολογία

Κυκλοφόρησε από τον εκδοτικό οίκο Ashgate το Δεκέμβριο του 2011 ο πρώτος τόμος του συλλογικού έργου The Ashgate Research Companion to Byzantine Hagiography: τ. I: Periods and places, με επιμέλεια του αν. καθηγητή του Ανοικτού Πανεπιστημίου Κύπρου Στ. Ευθυμιάδη. Ο τόμος περιλαμβάνει κείμενα στα οποία παρουσιάζεται και εξετάζεται με κριτικό τρόπο η αγιολογική παραγωγή στο Βυζάντιο από την εμφάνιση των πρώτων μοναστικών βιογραφιών ώς τους ύστερους παλαιολόγειους χρόνους. Παρουσιάζεται επίσης  συνοπτικά η αγιολογική παραγωγή στη βυζαντινή περιφέρεια και στις ανατολικές γλώσσες, καθώς και η ενσωμάτωση στη βυζαντινή παράδοση λατινικών αγιολογικών κειμένων.

ΑΠΟ ΤΗ ΣΕΛΙΔΑ ΤΟΥ ΕΚΔ. ΟΙΚΟΥ ASHGATE:

Hagiography is the most abundantly represented genre of Byzantine literature and it offers crucial insight to the development of religious thought and practice, social and literary life, and the history of the empire. It emerged in the fourth century with the pioneering Life of St Antony and continued to evolve until the end of the empire in the fifteenth century, and beyond. The appeal and dynamics of this genre radiated beyond the confines of Byzantium, and it was practised also in many Oriental and Slavic languages within the orbit of the broader Byzantine world.
This Companion is the work of an international team of specialists and represents the first comprehensive survey ever produced in this field. It will consist of two volumes and is addressed to both a broader public and the scholarly community of Byzantinists, Medievalists, historians of religion and theorists of the narrative. The present volume covers, first, the authors and texts of the four distinctive periods during which Greek Byzantine hagiography developed, and then the hagiography produced in Oriental and Slavic languages and in geographical milieux around the periphery of the empire, from Italy to Armenia. A second volume will deal with questions of genres and the social and other contexts of Byzantine hagiography.

Contents

Acknowledgements                                                                                                                                      vii

Note on Transliteration and Citation                                                                                                     ix

Abbreviations                                                                                                                                                  xi

Contributors                                                                                                                                                    xv

Maps                                                                                                                                                                xix

Introduction                                                                                                                                                        1

Stephanos Efthymiadis

Part I: The Periods of Byzantine Hagiography

1 The Life of St Antony between Biography and Hagiography                                                           17

Tomas Hägg

2 Greek Hagiography in Late Antiquity (Fourth–Seventh Centuries)                                                 35

Stephanos Efthymiadis with Vincent Déroche (with contributions by André

Binggeli and Zissis Aïnalis)

3 Hagiography from the ‘Dark Age’ to the Age of Symeon Metaphrastes

(Eighth–Tenth Centuries)                                                                                                                                 95

Stephanos Efthymiadis

4 The Hagiography of the Eleventh and Twelfth Centuries                                                                    143

Symeon A. Paschalidis

5 Hagiography in Late Byzantium (1204–1453)                                                                                         173

Alice-Mary Talbot

Part II: The Hagiography of the Byzantine Periphery and the Christian Orient

6 Palestinian Hagiography (Fourth–Eighth Centuries)                                                                           199

Bernard Flusin

7 Italo-Greek Hagiography                                                                                                                                227

Mario Re

8 Syriac Hagiography                                                                                                                                          259

Sebastian P. Brock

9 Georgian Hagiography                                                                                                                                     285

Bernadette Martin-Hisard

10 Armenian Hagiography                                                                                                                                  299

S. Peter Cowe

11 Hagiography in Coptic                                                                                                                                      323

Arietta Papaconstantinou

12 Arabic Hagiography                                                                                                                                          345

Mark N. Swanson

13 Slavic Hagiography                                                                                                                                            369

Ingunn Lunde

14 Latin Hagiographical Literature Translated into Greek                                                                          385

Xavier Lequeux

Index                                                                                                                                                                             401

Κυκλοφόρησε η νέα, κριτική έκδοση των Λόγων Ασκητικών του αββά Ισαάκ του Σύρου

Ὁ Βέλγος φιλόλογος Μάρκελλος Πιράρ, σέ συνεργασία μέ τήν Ἱερά Μονή Ἰβήρων, μᾶς προσφέρει, γιά πρώτη φορά σέ κριτική ἔκδοση, τή βυζαντινή μετάφραση τῶν Λόγων Ἀσκητικῶν τοῦ ἀββᾶ Ἰσαάκ τοῦ Σύρου. Μία μνημειώδης ἔκδοση, μέ βάση τό σύνολο τῆς πλούσιας χειρόγραφης παράδοσης τοῦ ἐν λόγω ἔργου, στήν ὁποία ἔχει γίνει ἐνδελεχής ἔλεγχος τοῦ βυζαντινοῦ κειμένου σέ συνάρτηση μέ τίς συριακές πηγές, ὥστε νά παραχθεῖ τό πιστότερο πρός τό συριακό πρωτότυπο τῶν Λόγων κείμενο. Μία  ἔκδοση ἐξαιρετικά χρήσιμη γιά τούς μελετητές τῆς ἀσκητικῆς γραμματείας τοῦ ἀνατολικοῦ Χριστιανισμοῦ.

ΑΠΟ ΤΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΤΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ:

Ἀββᾶ Ἰσαὰκ τοῦ Σύρου,Λόγοι Ἀσκητικοί. Κριτικὴ ἔκδοσι Μάρκελλου Πιράρ. Ἔκδοσι Ἱερᾶς Μονῆς Ἰβήρων Σχῆμα 16×24 ἑκ. Σελίδες 888. Πανόδετο. Λιανικὴ τιμὴ 120.00 €.

Ἡ ἑλληνικὴ μετάφραση, ἀπὸ τὴ συριακὴ γλώσσα, τῆς συλλογῆς τῶν Ἀσκητικῶν Λόγων τοῦ Ἀββᾶ Ἰσαὰκ τοῦ Σύρου ἐκπονήθηκε τὸν 9ο αἰώνα στὴ μονὴ τοῦ Ἁγίου Σάββα ἀπὸ τοὺς μοναχοὺς Ἀβράμιο καὶ Πατρίκιο. Κυκλοφόρησε εὐρύτατα στοὺς μοναστικοὺς κυρίως κύκλους καὶ ἐπηρέασε καίρια τὴ νηπτικὴ παράδοση τῆς Ἐκκλησίας. Ἡ συλλογὴ διασώζεται σὲ πλῆθος χειρόγραφων κωδίκων, μὲ ἀρκετὲς διαφορὲς μεταξύ τους. Τὸ 1770 ἐκδόθηκε σὲ βιβλίο ἀπὸ τὸν Νικηφόρο Θεοτόκη μὲ βάση δύο κώδικες. Τὸ κείμενο τοῦ Θεοτόκη ἐπανεκδόθηκε τὸ 1895 ἀπὸ τὸν Ἰωακεὶμ Σπετσιέρη καὶ τὸ 1871 σὲ δημώδη γλώσσα ἀπὸ τὸν Καλλίνικο Παντοκρατορινό. Ἀπὸ αὐτὲς τὶς ἐκδόσεις γνωρίζουμε μέχρι σήμερα τὸν λόγο τοῦ Ἀββᾶ Ἰσαάκ. Ἡ Ἱερὰ Μονὴ Ἰβήρων ἀνέθεσε στὸν φιλόλογο Μάρκελλο Πιρὰρ νὰ ἐκπονήσει μία κριτικὴ ἔκδοση αὐτῶν τῶν Λόγων, μὲ βάση τὴ σύνολη ἑλληνικὴ χειρόγραφη παράδοση, ὥστε νὰ πραγματοποιηθεῖ μία ἔκδοση μὲ στερεότυπο κείμενο, πλησιέστερο, ὅσο εἶναι δυνατόν, στὸ κείμενο τῶν δύο πρώτων μεταφραστῶν. Ἀνέθεσε ἐπίσης στὶς Ἐκδόσεις Δόμος νὰ ἐπιμεληθοῦν αὐτὴ τὴν ἔκδοση. Γιὰ πρώτη λοιπὸν φορὰ ἐκδίδονται οἱἈσκητικοὶ Λόγοι τοῦ Ἀββᾶ Ἰσαὰκ τοῦ Σύρου μὲ τὴ μορφὴ κριτικῆς ἐκδόσεως. Αὐτὸ σημαίνει ὅτι τὸ κείμενο τῶνΛόγων ὑποστηρίζεται ἀπὸ κριτικὸ ὑπόμνημα στὸ ὁποῖο καταγράφονται οἱ διαφορετικὲς γραφὲς ποὺ ὑπάρχουν στοὺς χειρόγραφους κώδικες. Ἐπίσης παρατίθεται ὑπόμνημα ποὺ καταγράφει ἀναγωγὲς στὶς συριακὲς πηγὲς τῶν Λόγων, καθὼς καὶ ὑπόμνημα (testimonia) μὲ παραπομπὲς λέξεων ἢ φράσεων σὲ πηγὲς ἐκκλησιαστικῆς καὶ θύραθεν γραμματείας. Ἡ ἔκδοση περιλαμβάνει ἐκτενὴ εἰσαγωγὴ στὴν ὁποία περιέχονται: α) Βίος τοῦ ἀββᾶ Ἰσαάκ, β) Πηγὲς τοῦ ἔργου καὶ θεολογία τῶν πηγῶν, γ) Περὶ τοῦ συριακοῦ πρωτοτύπου, τῶν ἀρχαίων μεταφράσεων καὶ τῆς γλώσσας τῆς ἑλληνικῆς μετάφρασης, δ) Ἱστορία τοῦ ἑλληνικοῦ κειμένου μὲ περιγραφὴ τῶν χειρόγραφων κωδίκων, ε) Τὶς ἐκδοτικὲς ἀρχὲς τῆς ἔκδοσης. Σὲ Παράρτημα παρατίθενται πέντε κείμενα φερόμενα ὡς τοῦ ἀββᾶ Ἰσαάκ, ποὺ ἔχουν παρεισφρήσει σὲ μερικοὺς κώδικες.

 

Βυζαντινή Αγιολογία: Περιεχόμενο – Σπουδές

Η Αγιολογία συνιστά έναν εξαιρετικά σημαντικό κλάδο της θεολογικής και φιλο­λογικής επιστήμης, που γνωρίζει ιδιαίτερη άνθηση στις μέρες μας. Ο σύγχρονος όρος «Αγιο­λο­γία» χρησιμοποιείται στην ελληνική γλώσσα ως καταλληλότερος από τον όρο «Αγιο­γραφία», όπως ευρύτατα δηλώνεται στις λατινογενείς γλώσσες (hagio­gra­phy, hagio­graphie …), ο οποίος όμως στην ελληνική γλώσσα προσλαμβάνει διαφο­ρε­τικό νόημα. Ως επιστήμη η Αγιολογία εξετάζει οτιδήποτε σχετίζεται με τους αγίους της Εκκλησίας και την τιμή τους· πρωτίστως τα αγιολογικά (Μαρτύρια, Βίους Αγίων, Εγκώμια και πανηγυρικούς Λόγους, Συναξάρια, Αποφθέγματα Πατέρων, ψυχωφελείς διηγήσεις και διηγήσεις θαυμάτων, αλλά και αποκαλύψεις και οράσεις εντασσόμενες στην απόκρυφη γραμματεία) και δευτερευόντως τα υμνογραφικά κείμενα, τα οποία χρησιμοποιούν ως πηγή τους τα αγιολογικά κείμενα. Συνεκτιμά δε και τις σχετικές ιστορικές μαρτυρίες, τα αρχαιολογικά τεκμήρια (μαρτύρια, ναοί, εικόνες, αντικείμενα μικροτεχνίας κ.ά.), την εξέλιξη της λαϊκής «λατρείας» των αγίων κατά την πάροδο των αιώνων, τη διαδικασία αναδείξεως νέων αγίων στην Ορθόδοξη Εκκλησία και τις άλλες εκκλησίες, καθώς και τη σύσταση και καθιέρωση των εορτών των αγίων στο εκκλησιαστικό εορτολόγιο. Επιπλέον, συνιστά έναν επιστημονικό χώρο, του οποίου η έρευνα εκτείνεται χρονικά από την εποχή της Παλαιάς Διαθήκης ώς την εποχή μας, αφού έχει ως αφετηρία της τους δικαίους και προφήτες της Παλαιάς Δαθήκης και φθάνει ώς την εποχή μας, με την ανάδειξη νέων αγίων από το Οικουμενικό Πατριαρχείο ή τις άλλες αυτοκέφαλες Ορθόδοξες Εκκλησίες. Ένα καίριο στοιχείο για τη διάκριση τμημάτων εντός της Αγιολογίας σχετίζεται επίσης με τις διαφορετικές γλωσσικές παραδόσεις των αγιολογικών κειμένων, οι οποίες έχουν διαμορφώσει επιμέρους ενότητες στην αγιολογική έρευνα, διακρινόμενες στη βυζαντινή ή ελληνόφωνη Αγιολογία, τη λατινική και την ανατολική, δηλ. την Αγιο­λο­γία που έχει ως κύριο αντικείμενο έρευνας τα αγιολογικά κείμενα που είναι γραμμένα στις ανατολικές γλώσσες (αραβική, αιθιοπική, συριακή, αρμενική, γεωρ­για­νή). Σημαντική θέση καταλαμβάνει επίσης και η σλαβική Αγιολογία, η οποία αναπτύχθηκε σε όλους τους σλαβικούς λαούς μετά τον εκχριστιανισμό τους από τη Βυζαντινή Εκκλησία.

Η Αγιολογία εμφανίζει άμεση συνάφεια με άλλους τομείς της Θεολογίας αλλά και άλλων ανθρωπιστικών επιστημών, όπως η Φιλολογία, κυρίως η βυζαντινή και νεοελ­λη­νική, η Ιστορία, η Αρχαιολογία, η Λαογραφία και οι κοινωνικές επιστήμες. Πρωτί­στως επισημαίνεται η σχέση της με την Πατρολογία και την εν γένει εκκλη­σια­στική γραμματολογία, αφού ο μεγαλύτερος αριθμός συγγραφέων αγιολογικών κει­μέ­νων ταυτίζεται με πρόσωπα που ανήκουν στο χώρο της πατερικής ή ευρύτερα της βυζαντινής και μεταβυζαντινής εκκλησιαστικής γραμματείας. Σχετίζεται επίσης άμεσα με την Υμνογραφία και τη Λειτουργική, δεδομένου ότι τα αγιολογικά κείμενα απετέλεσαν την κυριότερη πηγή για τη σύνθεση των υμνογραφικών κειμένων από τους βυζαντινούς υμνογράφους και μελωδούς ήδη από την πρωτοβυζαντινή περίοδο (Ρωμανός Μελωδός), ενώ ένα είδος τους, τα Συναξάρια, ενσωματώθηκε στη νυχθή­μερη λατρεία της Εκκλησίας και αναγινωσκόταν κατά την ακολουθία του Όρθρου. Επιπλέον, η Αγιολογία συνδέεται άμεσα με την εκκλη­σια­στική και την εν γένει ιστορία του Βυζαντίου, αφού τα αγιολογικά κείμενα αναγνωρίζονται πλέον ως πολύτιμες πηγές που παρέχουν στους ιστορικούς υλικό το οποίο συχνά δεν ανευρίσκεται στα αμιγώς ιστορικά έργα, και ως αξιόπιστα κάτοπτρα της πνευματικής ιστορίας της ύστερης αρχαιότητας και του μεσαιωνικού κόσμου.

Η Αγιολογία όμως δεν πρέπει να περιορίζεται μόνο στο ιστορικοφιλολογικό σκέλος της αλλά οφείλει να επεκτείνεται και στο θεολογικό περιεχόμενο των πηγών της, αφού μέσα από την αγιολογική κειμενική παράδοση σχηματίζεται με ενάργεια η εικόνα της αγιότητας και των διαφόρων εκφάνσεών της, καθώς και συναφών θεολογικών θεμάτων, όπως το θεολογικό πλαίσιο τιμής των αγίων και των ιερών λειψάνων στην Εκκλησία ή η θεολογική θεώρηση των θαυμάτων των αγίων και της παρρησίας τους ενώπιον του Θεού. Λαμβάνοντας υπόψη ότι τα αγιολογικά κείμενα γνώρισαν ιδιαίτερη διάδοση κατά τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή περίοδο τόσο στην Ανατολή όσο και στη Δύση –έχουν χαρακτηριστεί προσφυώς ως τα best-sellers του βυζαντινού κόσμου–, και διαχύθηκαν ακόμη και σε Εκκλησίες με διαφορετικές γλωσ­σικές παραδόσεις μέσω των μεταφράσεών τους, μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα τη λειτουργία τους ως φορέων μιας εκλαϊκευμένης θεολογίας στο ανα­γνωστικό τους κοινό, σε περιόδους συχνά εξαιρετικά κρίσιμες για τη διατύπωση του δόγματος, όπως υπήρξαν οι περίοδοι των μεγάλων θεολογικών ερίδων, οι οποίες οδήγησαν στη σύγκληση τοπικών ή οικουμενικών συνόδων. Δεν είναι τυχαίο ότι στα συνοδικά Πρακτικά παρελαύνουν συχνά αποσπάσματα από αγιολογικά κείμενα ή, αντι­στρό­φως, ότι στα αγιολογικά κείμενα της κάθε εποχής αποτυπώνουν οι συγ­γρα­φείς τους την ορθή θεολογική διδασκαλία της Εκκλησίας, όπως συμβαίνει χαρα­κτη­ριστικά στους Βίους της εικονομαχικής περιόδου, όπου απαντώνται εκτενή θεολογικά τμήματα, γνωστά ως αντιρρήσεις, όπου καταγράφονται οι θεολογικές συ­ζητήσεις των βιογραφούμενων αγίων με εικονομάχους εκκλησιαστικούς ή κρατικούς αξιωμα­τού­χους.

Εξαιρετικά σημαντική για την ανάπτυξη των αγιολογικών σπουδών διεθνώς υπήρξε η συμβολή της εταιρείας των Βολλανδιστών (Société des Bollandistes) που εδρεύει στο Βέλγιο, με ερευνητική και εκδοτική ιστορία οι απαρχές της οποίας ανάγονται στα μέσα του 17ου αιώνα. Το ερευνητικό και εκδοτικό έργο των Βολλανδιστών, σε συ­νάρ­τηση με την έκδοση της αγιολογικής κλείδας Bibliotheca Hagiographica Graeca, του ειδικού αγιολογικού περιοδικού Analecta Bollandiana και ειδικών καταλόγων των αγιο­λο­γι­κών χειρογράφων, έθεσε τις βάσεις για την προβολή και καλλιέργεια της Αγιολογίας σε πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα της Δύσης αλλά και του ελλαδικού χώρου. Στην Ελλάδα, η Αγιολογία καλλιεργήθηκε ως επιστημονικός κλάδος με κάποια σχετική καθυστέρηση, αρχικά στις Θεολογικές μας Σχολές και εν συνεχεία και στις Φιλοσοφικές Σχολές, όπου διδάσκεται ως αυτοτελές μάθημα. Στην πρόοδο των ελληνικών αγιολογικών σπουδών σημαντικό ρόλο διεδρα­μάτισαν με το επιστημονικό και εκδοτικό έργο τους παλαιότεροι επιστήμονες, όπως ο Αθ. Παπαδόπουλος-Κεραμεύς, ο Μ. Γεδεών και ο Σωφρόνιος Ευστρατιάδης, αλλά και νεότεροι, όπως οι καθηγητές των Θεολογικών Σχολών Αθηνών και Θεσσα­λο­νίκης, Π. Β. Πάσχος και Δ. Τσάμης και οι καθηγητές φιλολογικών τμημάτων Δ. Σοφιανός και Θ. Δετοράκης, ο οποίος προετοιμάζει με συνεργάτες του και τη δημοσίευση μιας αγιολογικής κλείδας για τα αγιολογικά κείμενα της μεταβυζαντινής και νεότερης περιόδου (Bibliotheca Hagiographica Neograeca). Την αγιολογική έρευνα στην Ελλάδα διευκόλυνε η λει­τουρ­γία τμημάτων μικροφωτο­γρα­φιών (microfilms) μεγάλων συλλογών χειρογράφων στο Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών στη Θεσσαλονίκη και σε αντίστοιχα επιστημονικά κέντρα στην Αθήνα (Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Παλαιογραφικό Αρχείο ΜΙΕΤ, Κέντρο Ερεύνης Με­σαιω­νικού και Νέου Ελλη­νι­σμού Ακαδημίας Αθηνών, Κέντρο Σιναϊτικών Μελετών κ.ά.), ενώ κατά τις τελευταίες δεκαετίες έχουν συσταθεί και λειτουργούν ειδικά αγιολογικά κέντρα και προγράμ­μα­τα, όπως το Κέντρο Αγιολογικών Μελετών της Ι. Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης, το οποίο οργα­νώ­θηκε από τον πατρολόγο καθηγητή Π. Χρήστου, και η ηλεκτρονική βάση αγιολο­γι­κών κειμένων της Παλαιολόγειας περιόδου, που λει­τουρ­γεί στο Ινστιτούτο Βυζαντι­νών Ερευνών στην Αθήνα, συνεχίζοντας χρονικά την αντίστοιχη ηλεκτρονική βάση των βυζαντινών αγιολογικών κειμένων της μεσοβυ­ζαντινής περιόδου που δημιουρ­γήθηκε από το βυζαντινολογικό κέντρο Dumbarton Oaks Center στην Αμερική.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: St. Efthymiadis (ed.), The Ashgate Research Companion to Byzantine Hagiography, vol. I: Periods and Places, Farnham 2011. Η. Delehaye, L’ancienne hagiographie byzantine: les sources, les premiers modèles, la formation des genres, [Sh 73], Bruxelles 1991. R. Aigrain, L’Hagiographie. Ses sources – Ses méthodes – Son histoire, [Sh 80], Bruxelles 2000. Δ. Τσάμης, Αγιολογία της Ορθόδοξης Εκκλησίας, Θεσσαλονίκη 1999. Π. Β. Πάσχος, Άγιοι, οι φίλοι του Θεού. Εισαγωγή στην Αγιολογία της Ορθοδόξου Εκκλησίας, Αθήνα 19972. A. Kazhdan – A.-M. Talbot, «Hagiography», ODB (1991) 897-899. Θ. Δετοράκης, Εισαγωγή στη σπουδή των αγιολογικών κειμένων, Ρέθυμνο 1992. Κ. Μέντζου-Μεϊμάρη, Βυζαντινή Αγιολογική Βιογραφία, Αθήνα 2002. Δ. Σοφιανός., «Η Ορθόδοξη Αγιολογία σημαντικό κεφάλαιο της Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Γραμματείας», Πρακτικά Διορθοδόξου Επιστημονικού Συνεδρίου “Κων­σταν­τί­νος ο Υδραίος – Νεομάρτυρες προάγγελοι της αναστάσεως του Γένους, Ύδρα 2007, σ. 77-101.

[Λήμμα στην εγκυκλοπαιδεία ΜΟΧΕ, τ. 1]