Ο χαιρετισμός του Κοσμήτορα της Θεολογικής Σχολής, καθηγητή κ. Μιλτιάδη Κωνσταντίνου στο Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο με θέμα: “1517-2017: 500 χρόνια από τη Μεταρρύθμιση”

Αγιασμός_40Αν επιχειρούσε να θέσει κανείς το ερώτημα “Τι σημαίνει για τη διασπασμένη σήμερα χριστιανοσύνη ο Λούθηρος και το μεταρρυθμιστικό του έργο” θα βρισκόταν αντιμέτωπος με μια τεράστια ποικιλία απαντήσεων που ξεκινούν από τις πλέον αρνητικές και εκτείνονται ώς τις πλέον θετικές:

–  ο  Λούθηρος ήταν αντισημίτης, φανατικός πολέμιος των Εβραίων,

– ο Λούθηρος ήταν υπηρέτης των συμφερόντων των πριγκίπων της Γερμανίας που δικαίωσε τη σφαγή των εξεγερμένων αγροτών,

–  ο Λούθηρος ήταν μισογύνης που θεωρούσε τις γυναίκες κατώτερα όντα, κατάλληλα μόνο για να γεννούν παιδιά,

– ο Λούθηρος ήταν φανατικός, ένας φουνταμενταλιστής που δεν ανεχόταν άλλη θεολογική άποψη, που διέσπασε όχι μόνον τη Δυτική Εκκλησία, αλλά στράφηκε και εναντίον άλλων μεταρρυθμιστών της εποχής του,

– ο Λούθηρος ήταν ένας οξυδερκής θεολόγος που διακήρυξε την άμεση προσωπική σχέση του ανθρώπου με τον Θεό και τη δικαίωση του ανθρώπου από τη χάρη του Θεού και όχι από τις αξιομισθίες,

– ο Λούθηρος ήταν ένας μεγάλος μεταρρυθμιστής που βοήθησε ακόμα και την Καθολική Εκκλησία να απαλλαγεί από στρεβλώσεις αιώνων και να ανακαλύψει ξανά το Ευαγγέλιο,

– ο Λούθηρος σηματοδοτεί το τέλος του μεσαίωνα και την έναρξη της εποχής του Διαφωτισμού.

Ο Λούθηρος ήταν πράγματι όλα αυτά και ίσως και πολλά άλλα. Αλλά είναι ακριβώς αυτή η ποικιλία των αντιφατικών χαρακτηρισμών που του αποδίδονται που θα επέτρεπε σε κάποιον να ισχυριστεί ότι αποδεικνύει και το μέγεθος της προσωπικότητας του Λουθήρου.

Ασφαλώς η ιστορία δεν γράφεται με «αν». Έτσι, κανείς δεν μπορεί να ισχυριστεί με βεβαιότητα ποιο θα ήταν το μέλλον της Εκκλησίας στην Ευρώπη, αλλά και αυτού που συνήθως αποκαλείται «σύγχρονος δυτικός πολιτισμός», αν στις 31 Οκτωβρίου του 1517 ο Λούθηρος δεν θυροκόλλησε στην εξώπορτα του Μητροπολιτικού Ναού της Βιτεμβέργης τις 95 θέσεις του. Ούτε όμως μπορεί και να αγνοήσει κανείς την επανάσταση που έφερε η Μεταρρύθμιση στην πνευματική ιστορία της ανθρωπότητας αν αμφισβητήσει την ιστορική βάση του θρύλου εκείνης της θυροκόλλησης. Το μόνο βέβαιο που θα μπορούσε να πει κανείς, με βάση τα ιστορικά πάντοτε δεδομένα, είναι ότι τίποτε πια δεν ήταν ίδιο στη Δυτική Ευρώπη μετά το 1517.

Και όχι μόνο στη Δυτική Ευρώπη, αφού οι επαφές ευαγγελικών και ορθοδόξων ανάγονται στα πρώτα βήματα της Μεταρρύθμισης, ήδη από τον ις΄ αιώνα, όταν στα 1559 ο διάκονος Δημήτριος Μυσός, σταλμένος από τον οικουμενικό πατριάρχη Ιωάσαφ Β΄ (+1565) στη Βιττεμβέργη, προκειμένου να συλλέξει πληροφορίες για τη Μεταρρύθμιση, επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη φέρνοντας μαζί του μετάφραση της Αυγουσταίας Ομολογίας στα ελληνικά και επιστολή του Μελάγχθωνα προς τον πατριάρχη, όπου περιγράφονται οι βασικές αρχές της Μεταρρύθμισης. Αλλά και η Βυρττεμβέργιος Ομολογία που συντάχτηκε πριν εκπνεύσει ο ις΄ αιώνας ήταν αποτέλεσμα του διαλόγου που διεξήχθει μεταξύ 1573 και 1581 με ανταλλαγή επιστολών ανάμεσα σε θεολόγους του Tübingen και τον οικουμενικό πατριάρχη Ιερεμία Β΄.

Πιστεύοντας ότι η διοργάνωση του παρόντος συνεδρίου θα φωτίσει όλες τις πλευρές αυτής της ενδιαφέρουσας, αλλά και εν πολλοίς άγνωστης στην ευρύτερη χριστιανική κοινότητα, ιστορίας των σχέσεων και ότι θα συμβάλει ουσιαστικά στην πληρέστερη κατανόηση της σημασίας της Μεταρρύθμισης για την πνευματική ιστορία της Ευρώπης, καλωσορίζω ως Κοσμήτορας της Θεολογικής Σχολής τους εκτός του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου συνέδρους στη Θεσσαλονίκη και συγχαίρω τους διοργανωτές του Συνεδρίου και όλους όσοι συνέβαλαν στην πραγματοποίησή του για την πρωτοβουλία τους.

Κατηγορίες: ΣΥΝΕΔΡΙΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΙΔΕΣ | Ετικέτες: | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Ο χαιρετισμός του Κοσμήτορα της Θεολογικής Σχολής, καθηγητή κ. Μιλτιάδη Κωνσταντίνου στο Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο με θέμα: “1517-2017: 500 χρόνια από τη Μεταρρύθμιση”

Δύο ενδιαφέρουσες παρουσιάσεις βιβλίων ομότιμων σλαβολόγων καθηγητών του ΑΠΘ

Πρόσκληση 1Οι εκδόσεις Κυριακίδη παρουσιάζουν στο αναγνωστικό κοινό την Τετάρτη 5 Απριλίου 2017 και ώρα 7 μ.μ., στην Αίθουσα Τελετών της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών Εθνικής Αμύνης 4, τα βιβλία: «Στην Σκιά του Άθω» του κ. Αντωνίου-Αιμιλίου Ταχιάου, Ομότιμου Καθηγητή του Α.Π.Θ. και «Σινά το Εμόν» του κ. Ιωάννη Ταρνανίδη, Ομότιμου Καθηγητή του Α.Π.Θ. Τα δύο αυτά εξαιρετικά βιβλία που καταγράφουν άγνωστες και ιδιαίτερα σημαντικές πτυχές που αφορούν την ιστορική εξέλιξη αλλά και τη σύγχρονη ζωή των δύο σημαντικότερων κέντρων του μοναχισμού της Ορθόδοξης Ανατολής (του Αγίου Όρους και του Όρους Σινά) παρουσιάζουν αντίστοιχα ο Ομότιμος Καθηγητής του Α.Π.Θ. κ. Ιωάννης Ταρνανίδης και ο Αναπληρωτής Καθηγητής του Α.Π.Θ. κ. Ηλίας Ευαγγέλου. Την εκδήλωση θα χαιρετίσει ο Πρόεδρος του Τμήματος Θεολογίας του Α.Π.Θ. Καθηγητής κ. Παναγιώτης Σκαλτσής ενώ τον λόγο θα λάβουν και οι συγγραφείς.

Κατηγορίες: ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ | Ετικέτες: | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Δύο ενδιαφέρουσες παρουσιάσεις βιβλίων ομότιμων σλαβολόγων καθηγητών του ΑΠΘ

Περιοδικό Σύναξη (Τεύχος 141 – Στους δρόμους τοῦ Λόγου: Λογοτεχνία καὶ θεολογία)

t141ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ …3

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Β. ΖΟΡΜΠΑΣ, Ὁ φόβος στὴν ἐποχή μας καὶ ἡ Ποίηση ὡς δύναμη ἀντίστασης …4

ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΧΑΡΑΛΑΜΠΙΔΗΣ, Στὰ στέφανα τῆς κόρης του …10

ΣΕΒΑΣΤΙΑΝΟΣ ΑΝΔΡΕΑΔΗΣ, Τὸ πνευματικὸ καταφύγιο τῆς ποίησης σὲ ἐποχὲς κρίσης …19

ΑΓΓΕΛΟΣ ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ, Τὸ μέσα (ποίημα) …30

ΚΙΡΚΗ ΚΕΦΑΛΕΑ, Ἡ θρησκευτικότητα ἑνὸς ἀγνωστικιστῆ …31

ΜΑΡΙΑ ΧΑΤΖΗΑΠΟΣΤΟΛΟΥ, Ὅταν ὁ Νίκος Καζαντζάκης «συνάντησε» τὸν Ἀλέξανδρο Παπαδιαμάντη …46

ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΓΚΙΤΣΗ, Ποιητὲς ἐν καμίνῳ. Ἰχνογραφία στὴν ποίηση τοῦ Τάσου Λειβαδίτη …53

ΦΩΤΕΙΝΗ ΠΑΠΑΡΗΓΑ-ΝΙΚΟΣ Ι. ΧΟΥΡΔΑΚΗΣ, Ἡ μεταφορὰ τοῦ ἱεροῦ ἀπὸ τὸν οὐρανὸ στὴ γῆ …63

ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΒΑΜΒΑΚΑ, Ἡ ἐπίδραση τῆς χριστιανικῆς παράδοσης καὶ ἡ θρησκευτικὴ ἀναζήτηση στὴν ποίηση τῆς Κικῆς Δημουλᾶ …78

π. ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΓΚΑΝΑΣ, Ἐπιβιώνοντας δίχως ἐξηγήσεις …85

ΛΑΟΝΙΚΟΣ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ, Τὸ χνάρι τοῦ Θεοῦ …94

Τὸ Βιβλίο …96

Οἱ συνεργάτες τοῦ 141ου τεύχους …107

Κατηγορίες: ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ | Ετικέτες: | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Περιοδικό Σύναξη (Τεύχος 141 – Στους δρόμους τοῦ Λόγου: Λογοτεχνία καὶ θεολογία)

Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο με θέμα: “1517-2017: 500 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ”

luther_confΣτις 28-30 Μαρτίου 2017 διοργανώνεται Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο “1517-2017: 500 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ” από το Τμήμα Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας της Θεολογικής Σχολής του Α.Π.Θ. με συνδιοργανωτές την Προτεσταντική Θεολογική Σχολή και την Καθολική Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου του Στρασβούργου, όπως επίσης και τη Θεολογική Σχολή του Κιέλου, με την υποστήριξη του Γερμανικού Προξενείου Θεσσαλονίκης και υπό την αιγίδα του Οικουμενικού Πατριαρχείου και πάνω από σαράντα εισηγητές, πανεπιστημιακούς δασκάλους και κληρικούς από τις τρεις χριστιανικές παραδόσεις της Ευρώπης. Σκοπός του Συνεδρίου είναι η μελέτη των πεντακοσίων χρόνων της Μεταρρύθμισης του Λουθήρου από το 1517 μέχρι σήμερα. Σε επτά ενότητες-συνεδρίες θα διερευνηθούν τα αίτια της Μεταρρύθμισης, οι πρωταγωνιστές της Μεταρρύθμισης, οι επαφές και ο διάλογος της Ορθόδοξης Εκκλησίας με τη Μεταρρύθμιση, ο διμερής διάλογος της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας και Λουθηρανισμού των τελευταίων δεκαετιών, ενώ στις δύο τελευταίες συνεδρίες θα εξετασθεί η επίδραση της Μεταρρύθμισης στον Ευρωπαϊκό πολιτισμό και η σημασία της σήμερα μαζί με τις προοπτικές στο μέλλον.

Οι ακαδημαϊκοί των τεσσάρων Θεολογικών Σχολών Γαλλίας, Γερμανίας και Ελλάδος, που ανέλαβαν την πρωτοβουλία, εργάσθηκαν με πνεύμα χριστιανικής αγάπης, ώστε το Συνέδριο να αποτελέσει συμβολή στη γνώση και κατανόηση της Ευρωπαϊκής μας αυτογνωσίας (που είναι το κοινό μας πολιτικό σπίτι) και της χριστιανικής μαρτυρίας στον κόσμο, κατά το παράδειγμα των Εκκλησιαστικών Αρχών εδώ και εκατό περίπου χρόνια, με πρωταγωνιστή του διαχριστιανικού διαλόγου το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Οι συνεδρίες θα διεξαχθούν κατά το πρόγραμμα στο Κέντρο Διάδοσης Ερευνητικών Αποτελεσμάτων (ΚΕΔΕΑ) του Α.Π.Θ., Αμφιθέατρο Ι (3ης Σεπτεμβρίου, Πανεπιστημιούπολη, Θεσσαλονίκη).

Δείτε εδώ το αναλυτικό πρόγραμμα του συνεδρίου.

Κατηγορίες: ΣΥΝΕΔΡΙΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΙΔΕΣ | Ετικέτες: | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο με θέμα: “1517-2017: 500 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ”

Χαιρετισμός του Προέδρου Καθηγητή κ. Παναγιώτη Ι. Σκαλτσή κατά την τελετή ορκωμοσίας των τελειοφοίτων του Τμήματος Θεολογίας ΑΠΘ

(Πέμπτη, 16 Μαρτίου 2017)

ΣκαλτσήςΚυρία Αναπληρώτρια Πρύτανη

Κύριε Κοσμήτορα

Κυρίες και Κύριοι Συνάδελφοι

Αγαπητοί τελειόφοιτοι και σε λίγο πτυχιούχοι του Τμήματος Θεολογίας

Αγαπητοί γονείς, συγγενείς και φίλοι των φοιτητών μας

Στις δύο προηγούμενες τελετές ορκωμοσίας των τελειοφοίτων του Τμήματος Θεολογίας είχαμε την ευκαιρία να αναφερθούμε σε δύο βαθιές έννοιες της θεολογίας και υψηλές αξίες της ζωής μας, την πίστη και την ελπίδα. Την πίστη ως άθλημα που ‘κατεργάζεται υπομονήν’[1] και δύναμη πνευματική που μας θωρακίζει απέναντι στα βέλη των μηδενιστικών δυνάμεων που βάλλουν κατά του ανθρώπινου προσώπου. Και την ελπίδα, την ‘εν τω λόγω της αληθείας του Ευαγγελίου’[2] θεμελιωμένη, η οποία γεμίζει την ψυχή του ανθρώπου με αυτοπεποίθηση, παρρησία, χαρά, υπομονή και φρόνημα αγωνιστικό για πράγματα που είναι σταθερά, έχουν διάρκεια και παραμένουν αιώνια[3].

Σήμερα, στη δική σας χαρά και τον πολύ σημαντικό για την από δω και πέρα πορεία της ζωής σας σταθμό, θα μου επιτρέψετε να σας θυμίσω κάτι ακόμη πιο μεγάλο, την αγάπη. Μιλώντας ο Απόστολος Παύλος για τη γνώση του Θεού και τα έσχατα σημειώνει ότι εκείνα που μένουν για πάντα είναι η πίστη, η ελπίδα και η αγάπη· ‘μείζων δε τούτων η αγάπη[4]Αν είναι να μιλήσει κανείς- γράφει ο σύγχρονος ποιητής– ας πει για την αγάπη’. Για την παγκόσμια γλώσσα που όλοι θέλουν από τους άλλους να τη γνωρίζουν, αλλά δεν είμαστε σίγουροι κατά πόσο ο καθένας χωριστά γνωρίζει το συλλαβισμό της.

Σε θεολογικό επίπεδο, εσείς αγαπητοί μου, μάθατε από τα κείμενα και τους καθηγητές σας, ότι η αγάπη είναι η καινούρια εντολή που διδάσκει ότι ο Θεός δεν έχει απλώς αγάπη, αλλά είναι αγάπη[5]. Αυτό τον διαφοροποιεί από κάθε άλλη ύπαρξη και εξηγεί την αυτοπροσφορά του στα όρια του νυμφίου της Εκκλησίας και της θυσιαστικής για τον άνθρωπο αγάπης. ‘Εν τούτω εφανερώθη η αγάπη του Θεού εν ημίν, ότι τον υιόν αυτού τον μονογενή απέσταλκεν ο Θεός εις τον κόσμον ίνα ζήσωμεν δι’αυτού[6].

Ζούμε από την αγάπη, με την αγάπη, για την αγάπη. Για μία σχέση ανάμεσα στο Θεό και στον άνθρωπο, αλλά και μεταξύ μας, που δεν είναι αυτονόητη και εύκολη. Απεναντίας κατορθώνεται με πολλούς κόπους, μεγάλες φροντίδες και την του Χριστού συνεργία. Έργο αγάπης, γράφει ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, ‘είναι η προς τον πλησίον ευεργεσία εκ βάθους ψυχής, η απέναντί του μακροθυμία και υπομονή, ως και η μεταχείρισις των πραγμάτων μετά φρονήσεως[7].

Από την άποψη αυτή, όπως αντιλαμβάνεσθε, η αγάπη για κάθε άνθρωπο και κυρίως για το νέο θεολόγο που καλείται να δώσει τη μαρτυρία Ιησού Χριστού στον κόσμο, είναι μία πρόκληση. Με εσωτερικά αποθέματα πολλά, υπομονή και φρόνημα συνετό, οφείλει να περνά το μήνυμα ότι ‘η χριστιανική αγάπη δεν μπορεί να είναι μια απλή κίνηση στοργής και συμπάθειας προς τον δεινοπαθούντα, αλλά το βάθος της βρίσκεται, πέρα από τη συμπόνια, στην εμπειρία της μετοχής στο σώμα του Χριστού[8].

Με αυτή την έννοια η αγάπη δεν τελειώνει ποτέ. Έχει βάθος και προϋποθέσεις να αλατίζει τη ζωή μας, να δοκιμάζει την ελευθερία μας, να βάζει στην άκρη το φόβο, να ξεπερνά τους αποκλεισμούς, να οικοδομεί την κοινωνική συνοχή, να συγκρατεί τις ανθρώπινες σχέσεις, να προλαμβάνει εκτροπές που δεν γνωρίζουν όρια στο κακό, στο μίσος και στις ακρότητες κάθε μορφής και επιπέδου ιδεολογικού, κοινωνικού, θρησκευτικού. ‘Εκείνος που αγαπάει– γράφει ο Απόστολος Παύλος- είναι μακρόθυμος κι ανεκτικός, είναι καλοσυνάτος, ευεργετικός και ωφέλιμος, δε ζηλοφθονεί, δεν υπερηφανεύεται, δε φέρεται με αλαζονεία και προπέτεια, δεν πράττει άσχημα, δε ζητεί τα δικά του συμφέροντα, δεν ερεθίζεται από θυμό και οργή, δε σκέπτεται ποτέ κακό κατά του πλησίον, ούτε λογαριάζει το κακό που έπαθε από αυτόν. Δεν χαίρεται όταν βλέπει να γίνεται αδικία, χαίρεται όμως όταν βλέπει την αλήθεια να επικρατεί. Η αγάπη τα πάντα ανέχεται, στα πάντα εμπιστεύεται, για πάντα ελπίζει, τα πάντα υπομένει[9].

Τα λόγια αυτά ορίζουν το μέτρο και τα κριτήρια του τι σημαίνει να αληθεύουμε εν αγάπη, να διακρίνουμε ανάμεσα στην κάλπικη και την αληθινή αγάπη, να χαιρόμαστε την λαμπρότητα της αγάπης[10], στο πνεύμα της πνευματικής ζωής αυτής της περιόδου, αλλά και στην προοπτική της Ανάστασης που νοηματοδοτεί τον αγώνα και τις επιλογές μας.

Θερμά συγχαρητήρια. Καλό υπόλοιπο της αγίας και μεγάλης Σαρακοστής. Καλό Πάσχα.

[1] Πρβλ. Ρωμ.5, 3-5.

[2] Κολ. 1,5.

[3] Πρβλ. Β΄Κορ.3,12.

[4] Α΄Κορ. 13,13.

[5] Α΄Ιω. 4, 8: «ο Θεός αγάπη εστίν».

[6] Α΄Ιω. 4,9.

[7] Τα 400 Κεφάλαια περί Αγάπης, Μετάφρασις-Εισαγωγή-Σχόλια μοναχού Θεοκλήτου Διονυσιάτου, Άγιον Όρος, Θεσσαλονίκη 1977, σ.31.

[8] Κώστα Δεληκωνσταντή, Το ήθος της ελευθερίας. Φιλοσοφικές απορίες και θεολογικές αποκρίσεις, «εκδ. Δόμος», Αθήνα 1990, σ.103.

[9] Πρβλ. Α΄Κορ. 13,4-7.

[10] Πρβλ. Κάθισμα Όρθρου Δευτέρας της Α΄Εβδομάδος των Νηστειών.

Κατηγορίες: ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ | Ετικέτες: | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Χαιρετισμός του Προέδρου Καθηγητή κ. Παναγιώτη Ι. Σκαλτσή κατά την τελετή ορκωμοσίας των τελειοφοίτων του Τμήματος Θεολογίας ΑΠΘ

Horst Dietrich Preuss, Θεολογία της Παλαιάς Διαθήκης, τομ. Α-Β (μετάφραση Ιωάννης Χ. Μούρτζιος), εκδόσεις Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 2016

theologia-tis-palaias-diathikis-coverΗ δίτομη θεολογία της Παλαιάς Διαθήκης του Horst Dietrich Preuß μεταφράστηκε στα ελληνικά από τον καθηγητή της Π.Δ. στη Θεολογική Σχολή του ΑΠΘ Ιωάννη Μούρτζιο και κυκλοφόρησε με δική του επιμέλεια από τις εκδόσεις Πουρναρά το 2011 και είχε ενταχθεί στην έγκριτη επιστημονική σειρά Βιβλική Βιβλιοθήκη (49). Τις τελευταίες ημέρες του 2016 το βιβλίο επανεκδόθηκε από τις εκδόσεις Κυριακίδη. Στο έργο αυτό πραγματοποιείται μια επισκόπηση των παλαιοδιαθηκικών ομολογιών πίστης και καταδεικνύεται η σημασία που αυτές έχουν για το σύνολο της βιβλικής θεολογίας. Επιπλέον λαμβάνεται υπόψη και το περιβάλλον του Ισραήλ, εκείνο της αρχαίας Εγγύς Ανατολής. Όλη η παλαιοδιαθηκική μαρτυρία σχετικά με το Θεό εξαρτάται άμεσα από την πράξη της εκλογής του λαού του Ισραήλ από τον Γιαχβέ και από τη δέσμευσή του απέναντί του. Ο Γιαχβέ επιλέγει το λαό του και δεσμεύεται σε μια κοινωνία με αυτόν. Στον πρώτο τόμο εξετάζονται οι μαρτυρίες για το γεγονός της εξόδου και του Σινά. Επίσης τίθενται τα ζητήματα του δικαίου και του νόμου του Ισραήλ, του ονόματος, της ιδιαιτερότητας, της δράσης και της επίδρασης του Θεού μέσα στην αποκάλυψη. Στο δεύτερο τόμο εξετάζονται οι συνέπειες και τα επακόλουθα που προέκυψαν για τον Ισραήλ μέσα από αυτές τις εμπειρίες πίστης. Αυτές σχετίζονται με τις αφηγήσεις των Πατριαρχών, της βασιλείας, τη Σιών, τους ιερείς και τους προφήτες. Επίσης εξετάζεται πώς αυτές οι εμπειρίες πίστης αναπτύχθηκαν και επηρέασαν περαιτέρω την ανθρωπολογία, την ηθική, τη λατρεία, κλπ.

Κατηγορίες: ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΑ ΑΡΘΡΑ | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Horst Dietrich Preuss, Θεολογία της Παλαιάς Διαθήκης, τομ. Α-Β (μετάφραση Ιωάννης Χ. Μούρτζιος), εκδόσεις Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 2016

Δήμητρα Α. Κούκουρα, Υμνολογώντας τη Γραφή και κηρύσσοντας τον Λόγο

Λαρεντζάκης_127

Η εισήγηση της καθηγήτριας της Θεολογικής Σχολής του ΑΠΘ στο Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο «Βιβλικός Λόγος καί Λειτουργική Ὑμνογραφία» που έγινε στη Θεσσαλονίκη (14-15 Φεβρουαρίου 2017) 

1. Η ανάγνωση και η υμνολογία βιβλικών χωρίων

Σύμφωνα με τις πρώτες μαρτυρίες για τη λατρεία των Χριστιανών, στα μέσα του 2ου αιώνα, η Γραφή αναγινώσκεται κατά την τέλεση της θείας ευχαριστίας και το κήρυγμα στηρίζεται στα βιβλικά αναγνώσματα. Ο μάρτυς Ιουστίνος στην Α’ Απολογία του[1] είναι σαφής: κατά την ημέρα του ηλίου, όταν οι χριστιανοί από την πόλη και την ύπαιθρο προσέρχονται στη σύναξη («συνέλευση»), «τά ἀπομνημονεύματα τῶν ἀποστόλων ἤ τά συγγράμματα τῶν προφητῶν ἀναγινώσκεται μέχρις ἐγχωρεῖ. Εἶτα παυσαμένου τοῦ ἀναγινώσκοντος ὁ προεστώς διά λόγου τήν νουθεσίαν καί τήν πρόκλησιν τῆς τῶν καλῶν τούτων μιμήσεως τόν λόγον ποιεῖται». Ακολουθούν οι ευχές της ευχαριστίας και η συμμετοχή του λαού με την επευφημία Αμήν.[2]

Στις Αποστολικές Διατάξεις,[3] κείμενο που χρονολογείται τον 4ο αιώνα, εκτός από τις πληροφορίες για την τέλεση των ιερών μυστηρίων και τη ζωή των χριστιανών, διασώζονται και αποσπάσματα ύμνων που απηχούν προγενέστερη λειτουργική παράδοση. Για παράδειγμα:

Ο Τρισάγιος ύμνος στην αναφορά της θείας Λειτουργίας[4]

«Ἅγιος, ἅγιος, ἅγιος Κύριος σαβαώθ, πλήρης ὁ ούρανός και ἡ γῆ τῆς δόξης αὐτοῦ̇˙ (Ησ. 6,3)  εύλογητός εἰς τούς αἰῶνας, ἀμήν (Ρωμ. 1,25)

Και ὁ λαός ὑπακουέτω̇ εἷς ἅγιος, εἷς Κύριος (Εφ.4,5), Ἰησοῦς Χριστός, εἰς δόξαν Θεοῦ πατρός  ἐν ἁγίῳ Πνεύματι˙εὐλογητός εἶ εἰς τοὐς αιῶνας̇ ἀμήν (Ρωμ.1,25). Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία (Λουκ. 2,14). Ὡσαννά τῷ Θεῷ Δαβιδ, εὐλογημενος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου Θεός Κύριος (Μτ 21,9, Ψαλμ 117,26) καί ἐπέφανεν ἡμῖν (Ψαλμ 117,27), ὡσαννά ἐν τοῖς ὑψίστοις (Ματθ 21,9)[5].

Ακολουθεί ψαλμός μελοποιημένος:

«ψαλμός δέ λεγέσθω ὁ λγ’ ἐν τῷ μεταλαμβάνειν πάντας τούς λοιπούς…(8,13) καί ὁ διάκονος λεγέτω παυσαμένου τοῦ ψάλλοντος…»(8,14).

Στη θεία Λειτουργία του Ιωάννου Χρυσοστόμου απαντά ο στίχος του Ησαϊα  6,3 σε συνδυασμό με τον στίχο  Μαρκ. 11, 9-10 : «ἅγιος ἄγιος Κύριος σαβαώθ, πλήρης ὁ οὐρανός και ἡ γῆ τῆς δόξης σου. Ὡσαννά ἐν τοῖς ὑψίστοις εύλογημένος ὁ έρχόμενος ἐν ὀνὀματι Κυρίου, ὠσαννά ἐν τοῖς ὑψίστοις[6]».

Αυτό το μικρό παράδειγμα των ύμνων είναι ενδεικτικό ότι βιβλικά κείμενα[7] τον 4ο αιώνα ήταν ήδη ενσωματωμένα στη λατρεία των χριστιανών και υμνολογήθηκαν. Εκτός από τα πεζά βιβλικά αναγνώσματα και το βιβλικό υπόβαθρο πολλών ευχών, πολλά κείμενα επενδύθηκαν με τη μελωδία και μετατράπηκαν ατόφια ή με μικρές παραλλάξεις από πεζά σε ποιητικά.

Εμφανής στόχος της υμνολογίας η δόξα, η ευχαριστία και η προσκύνηση του Τριαδικού Θεού.

2. Η «Θάλεια» και τα αδόμενα μονόστιχα

Θάλεια σημαίνει αφθονία, ευωχία ή και συμπόσιο[8]. Τον τίτλο αυτό φέρει  το  ποιητικό έργο που δημιούργησε ο Άρειος, με στόχο τα ευρύτερα λαϊκά στρώματα να προσλάβουν ευχερέστερα την αιρετική του διδασκαλία για το πρόσωπο του Ιησού Χριστού και τη σχέση του με τον Θεό Πατέρα. Ο Άρειος μιμήθηκε την υμνογραφική δραστηριότητα των Γνωστικών, οι οποίοι είχαν ήδη γνωρίσει επιτυχία στη διάδοση των πεποιθήσεών τους με τη μελωδική τους επένδυση. Το αποτέλεσμα ήταν στους πρώτους αιώνες γνώση και ποίηση να ταυτίζονται[9]. Όπως διασώζει ο ευνομιανός Φιλοστόργιος, ο Άρειος είχε κατορθώσει το ίδιο θεαματικό αποτέλεσμα με τους Γνωστικούς. Εκτός από τη Θάλεια και τα άλλα τα τραγούδια που είχε συνθέσει είχαν ευρεία κυκλοφορία ανάμεσα στις αμαθείς εργατικές τάξεις: «φησί ἅσματά τε ναυτικά καί ἐπιμύλια καί ὁδοιπορικά γράψαι καί τοιαῦθ’ ἕτερα συντιθέντα εἰς μελωδίας ἐντεῖναι ἑκάστοις ἁρμόζειν, διά τῆς ἐν ταῖς μελωδίαις ἡδονῆς ἐκκλέπτων πρός τήν οἰκείαν ἀσέβειαν τούς ἀμαθεστέρους τῶν ἀνθρώπων»[10].

Η Θάλεια, το κύριο έργο του όπου εκθέτει τις δοξασίες του, σώθηκε σε ελάχιστα αποσπάσματα από έμμεσες πηγές, συγκεκριμένα από δύο αναφορές του μεγάλου του αντιπάλου του Μ. Αθανασίου: α) Κατά Ἀρειανῶν 1,5-6 και β) Περί τῶν γενομένων ἐν τῇ Ἀριμνίῳ καί Σελευκείᾳ Συνόδων,15.

Τα σχόλια του Μ. Αθανασίου είναι καυστικά όχι μόνον  για το αιρετικό περιεχόμενο της διδασκαλίας του Αρείου, αλλά και για  την ποιητική τους μορφή: «Σωτάδης τις ἐξεύρηται ὁ καί παρ’ Ἕλλησι γελώμενος, καί ἡ θυγάτηρ Ἡρωδιάδος˙ τοῦ μέν τό κεκλασμένον καί θηλυκόν ἦθος μεμίμηται γράφων ὁ Ἄρειος καί αὐτός Θαλείας, τῆς δέ τήν ὅρχησιν ἐζήλωσεν ἐξορχούμενος καί παίζων ἐν ταῖς κατά τοῦ Σωτῆρος δυσφημίαις. Ἄρειος οὐδέν σεμνόν μιμησάμενος τήν τοῦ Σωτάδου μόνου γελοιολογίαν ἐζήλωσε. τί γάρ ἔπρεπεν ποιεῖν αὐτόν ἤ θέλοντα κατά τοῦ Σωτῆρος ὀρχήσασθαι, τά δύστηνα ἑαυτοῦ ῥημάτια τῆς ἀσεβείας ἐν ἐκλύτοις και παρειμένοις μέλεσιν σημαίνειν; ἡ μέν οὖν ἀρχή τῆς Ἀρειανῆς Θαλείας καί κουφολογίας, ἦθος ἔχουσα και μέλος θηλυκόν αὕτη»:[11]

Κατά τον Μ. Αθανάσιο, που γνώριζε το κείμενο της Θάλειας και προφανώς το παραθέτει χωρίς επεμβάσεις[12], η μετρική των στίχων της θυμίζει την ποίηση του Σωτάδη[13], ενώ το ρυθμικό τους αποτέλεσμα τον χορό της Ηρωδιάδας. Ο Σωτάδης ἐζησε τον 3ο αιώνα και έγινε γνωστός για το άσεμνο περιεχόμενο των έργων του και την καινοτομία στη μετρική. Του αποδίδεται το λεγόμενο Σωτάδειο μέτρο, ιωνικός τετράμετρος στίχος για μονόστιχα ποιήματα σε δύο παραλλαγές: α) Ιωνικός απ” ελάσσονος (a minore): ∪ ∪ — — και β) Ιωνικός από μείζονος (a maiore): — — ∪ ∪ ( περίπτωση Θάλειας). Π.χ.:

«ἀρχήν τῶν γεννητῶν ἔθηκεν ὁ ἄναρχος

καί ἤνεγκεν εἰς υἱόν αὐτῷ τόνδε τεκνοποιήσας

ἴδιον οὐδέν ἔχει τοῦ θεοῦ καθ’ ὑπόστασιν ἰδιότητος˙

οὐδέ γάρ ἔστι ἴσος, ἀλλ’οὐδέ ὁμοούσιος αὐτῷ»[14]

β) Η αναφορά στον εξίσου άσεμνο χορό της Ηρωδιάδος προφανώς υπαινίσσεται το ρυθμικό αποτέλεσμα των στίχων, που το ακροατήριο μπορεί να συνοδεύσει με ελαφρούς κτύπους των ποδιών και των δακτύλων δημιουργώντας χορευτική διάθεση. Όλη αυτή άλλωστε η ακουστική και κινητική εικόνα συμβαδίζει και με τον τίτλο του έργου Θάλεια, δηλαδή ευφροσύνη ή συμπόσιο. Με αυτόν τον τρόπο η Θάλεια είχε ευρύτατη διάδοση κυρίως στα λαϊκά στρώματα που σιγοτραγουδούσαν στις καθημερινές τους εργασίες φιλοσοφικές επεξεργασίες για «τον άναρχο Θεό και τον, κατά τον Άρειο, εν χρόνω Υιό του Θεού». Η λογοτεχνική επιλογή να χρησιμοποιήσει έναν δημοφιλή τρόπο για την αποτελεσματική διάδοση της διδασκαλίας του πιθανόν να απετέλεσε κι έναν  επαρκέστατο λόγο για την εισαγωγή των ύμνων στη χριστιανική λατρεία[15]. Βασικός στόχος υπήρξε η άμυνα με τα ίδια μέσα κατά των αιρετικών διδασκαλιών και η εμπέδωση της αληθείας[16].

3. Υμνολογώντας τη Γραφή

Ο ρόλος της μελωδίας και του στίχου για την πρόσληψη του μηνύματος της εν Χριστώ σωτηρίας ουδόλως διαφεύγει από τον Απ. Παύλο, ο οποίος τονίζει χαρακτηριστικά στους Κολοσσαείς (3:16) «Ὁ λόγος τοῦ χριστοῦ ἐνοικείτω ἐν ὑμῖν πλουσίως ἐν πάσῃ σοφίᾳ· διδάσκοντες καὶ νουθετοῦντες ἑαυτούς, ψαλμοῖς, καὶ ὕμνοις, καὶ ᾠδαῖς πνευματικαῖς, ἐν χάριτι ᾄδοντες ἐν τῇ καρδίᾳ ὑμῶν τῷ κυρίῳ». Μαζί με την αναγκαιότητα της απόλυτης εξοικείωσης με τον λόγο του Χριστού, με τη διδασκαλία και την εφαρμογή της, τα άσματα επισφραγίζουν τη βίωση του ευαγγελίου, εκδηλώνοντας την ευγνωμοσύνη του πιστού προς τον Θεό. Ο λόγος λοιπόν του Θεού βιώνεται, κηρύττεται, εφαρμόζεται και υμνολογείται.

Και είναι γνωστό ότι, εκτός από αυτήν τη μαρτυρία του Απ. Παύλου, στην Καινή Διαθήκη περιλαμβάνονται πολλοί αρχαϊκοί ύμνοι που φανερώνουν τη χρήση τους από τις πρώτες χριστιανικές κοινότητες στην κοινή λατρεία και την ατομική προσευχή[17].

Στους τρεις πρώτους χριστιανικούς αιώνες η υμνολογία δεν είναι άγνωστη,  αλλά δεν είναι και ιδιαίτερα διαδεδομένη, ενώ στους μοναστικούς κύκλους της Αιγύπτου εθεωρείτο ως συνήθεια των πόλεων, με στόχο να προσελκύονται οι πιστοί στη λατρεία. Αντιθέτως στους μοναχούς που είναι μακριά από τον κόσμο είναι ασύμφορο και επιβλαβές να ακούν ύμνους[18]. Στους επόμενους ωστόσο αιώνες το κλίμα άλλαξε και οι μοναχοί διέπρεψαν ως υμνογράφοι και μελωδοί.

4. Η χριστιανική ομιλία, το νέο λογοτεχνικό είδος για το κήρυγμα της Εκκλησίας

Τον 4ο αιώνα, εποχή που η Εκκλησία ανθεί και ακτινοβολεί, διαμορφώνεται οριστικά και η χριστιανική ομιλία. Είναι ένα καινούριο λογοτεχνικό είδος, ως προς το περιεχόμενο, τους αποδέκτες και τους στόχους[19]. Ερμηνεύει τη Γραφή, στηριγμένη στη Γραφή, απευθύνεται σε πιστούς και ο στόχος της είναι η πρόσληψη του μεγάλου μυστηρίου της ευσεβείας και η πνευματική οικοδομή. Το πρώτο δείγμα που διασώζει η λεγόμενη Β’ Κλήμεντος προς Κορινθίους Επιστολή χρονολογείται στις αρχές του 2ου αι. Είναι γραμμένη στην Ελληνιστική Κοινή και περιέχει τα σταθερά εκφραστικά χαρακτηριστικά αυτού του λογοτεχνικού είδους: διάλογο με ένα εικονικό συνομιλητή στο β’ πρόσωπο, (φῄς), ερωτήσεις και αποκρίσεις, χρήση ενός τρίτου μη συγκεκριμένου προσώπου (φησίν). Οι εκφραστικοί αυτοί τρόποι επί δεκαετίες αποδίδονταν από τους ερευνητές σε επιδράσεις της προφορικής διδασκαλίας των Κυνικών και ειδικότερα στο λογοτεχνικό είδους της διατριβής, που πιστευόταν πως ήταν δική τους λογοτεχνική δημιουργία.[20] Σημειώνουμε ότι η νεώτερη έρευνα απέδειξε ότι «διατριβή» δεν υπήρξε ποτέ ως λογοτεχνικό είδος[21], ενώ τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά ανήκουν στον προφορικό λόγο και ανάγονται στους διαλόγους του Πλάτωνα, ο οποίος ήταν οικείος στον γενάρχη των Κυνικών[22]. Από τα τέλη του ίδιου αιώνα σώζεται ένα ακόμη δείγμα χριστιανικής ομιλίας, η γνωστή περί Πάσχα Ομιλία του Μελίτωνος Σάρδεων, που διατηρεί τις ιδιαιτερότητες της Β΄ Κλήμεντος. Ερμηνεύει το χωρίο της Εξόδου 12-17, ακολουθεί όμως τη μίμηση της αττικής διαλέκτου στη γραμματική, σύνταξη και το λεξιλόγιο  (αττικισμός)[23] και αποτελεί δείγμα επιτηδευμένου ρητορικού ύφους, κατά τα παραγγέλματα του ασιανισμού[24], ενός πληθωρικού σε ρητορικά σχήματα λογοτεχνικού ρεύματος της εποχής. Για παράδειγμα:

«Παλαιόν μέν κατά τόν νόμον, καινόν δέ κατά τόν λόγον.

Πρόσκαιρον διά τόν τύπον, ἀΐδιον διά τήν χάριν.

Φθαρτόν διά τήν τοῦ προβάτου σφαγήν, ἄφθαρτον διά τήν τοῦ Κυρίου ζωήν.

Θνητόν διά τήν ἐν τῇ γῇ ταφήν, ἀθάνατον διά τήν ἐκ νεκρῶν ἀνάστασιν»[25].

Εύκολα αναγνωρίζονται τα χαρακτηριστικά «γοργίεια σχήματα», όπως το ισόκωλον, το ομοιοτέλευτον με αντιθέσεις, πρηχήσεις και το υπερβατό, που όλα προσδίδουν ρυθμό στις προτάσεις.

Την ίδια εποχή στην περιρρέουσα λογοτεχνική ατμόσφαιρα της ελληνιστικής οικουμένης ο αττικισμός ως Hochschprache επιδρά κατ’ αποκλειστικότητα στα λογοτεχνικά είδη της περιωπής (Hochliteratur) και τα παραγγέλματα της Β’ Σοφιστικής[26] στο γλωσσικό ύφος. Η χριστιανική ομιλία δεν έμεινε ανέπαφη από αυτές τις επιδράσεις και  στη γραφίδα του Ιωάννη Χρυσοστόμου και των Καππαδοκών βρήκε την οριστική της μορφή. Οι μεγάλοι διδάσκαλοι της Εκκλησίας υιοθέτησαν τον Αττικισμό στον γραπτό λόγο και τα σχήματα της επιδεικτικής ρητορείας στο γλωσσικό τους ύφος.

Οι λόγοι της γλωσσικής πολιτικής των μεγάλων διδασκάλων της Εκκλησίας ήταν καθαρώς ιεραποστολικοί, προκειμένου το κήρυγμα του λόγου να προσεγγίσει και τους διανοούμενους της εποχής και να αποφευχθεί η εκ των προτέρων απόρριψή του. Η Ελληνιστική Κοινή και το ανεπιτήδευτο ύφος των βιβλικών ιερών κειμένων των Χριστιανών ήταν εκ των προτέρων απαράδεκτα, εφόσον μία ασήμαντη γλώσσα, όπως θεωρούσαν οι αττικιστές λόγιοι την Κοινή, αδυνατεί κατά το αξίωμα της Ρητορικής να εκφράσει υψηλά νοήματα και αλήθειες[27].

Η Β’ Σοφιστική που κυριαρχούσε την εποχή αυτή, με κύριο θεωρητικό της διδάσκαλο τον Ερμογένη, έδινε ιδιαίτερη σημασία στο προσεγμένο ύφος,  που προσέδιδε στους λόγους ένα άψογο αισθητικό αποτέλεσμα. Οι ρίζες αυτού του κινήματος απλώνονται στον Γοργία και τον Ισοκράτη, γνωστούς ρήτορες των κλασικών χρόνων για την ενασχόληση με το επιδεικτικό είδος της ρητορείας και τη χρήση σχημάτων που προσδίδουν ρυθμό και ποιητικότητα στον λόγο: ισόκωλο, αντιθέσεις, πάρισο, ομοιοτέλευτο, ομοιοκάταρκτο, παρηχήσεις κ.ο.κ. Για παράδειγμα:

«Ἄξιον καὶ δίκαιον σὲ ὑμνεῖν, σὲ εὐλογεῖν, σὲ αἰνεῖν, σοὶ εὐχαριστεῖν, σὲ προσκυνεῖν ἐν παντὶ τόπῳ τῆς δεσποτείας σου. Σύ γάρ… (ασύνδετο, ομοιοτέλευτο [-on,-in], ομοιοκάτακτο (σέ) ετερόπτωτο (σέ, σοί, σου, σύ), (ευχή θείας Λειτουργίας Ιωάννου Χρυσοστόμου).

5. Η ποιητική λειτουργία της γλώσσας και η μετάβαση από το είδος της ομιλίας στην υμνογραφία

Τον 4ο αιώνα το κήρυγμα της Εκκλησίας προς τον λαό του Θεού καταγράφεται στην αττικίζουσα γλώσσα, τη μόνη διδασκόμενη γλώσσα, λαμπρύνεται από ρητορικά σχήματα και με ένα προσεγμένο έως και μεγαλειώδες γλωσσικό ύφος ερμηνεύει τη Γραφή με την ίδια τη Γραφή, εκφράζοντας την πνευματική εμπειρία των πιστών από τη μετοχή τους στη δόξα του Κυρίου. Αυτή η αριστοτεχνική χρήση της ποιητικής λειτουργίας της γλώσσας[28] στον πεζό λόγο διευκόλυνε τη μεταφορά από το ένα λογοτεχνικό είδος σ’ ένα άλλο (translatio generis)[29]: συγκεκριμένα από τη χριστιανική ομιλία στους ύμνους της Εκκλησίας και από το κείμενο της Γραφής που ερμηνεύεται με ποιητικό ύφος στη χριστιανική ομιλία στα υμνολογικά κείμενα. Μεταφέρονται όχι μόνον τα βιβλικά χωρία που περιλαμβάνουν οι ομιλίες των θεοφόρων πατέρων της Εκκλησίας αλλά και η διδασκαλία τους που στηρίζεται στη Γραφή:

Α. «Χριστός γεννᾶται δοξάσατε. Χριστός ἐξ οὐρανῶν ἀπαντήσατε. Χριστός ἐπί γῆς ὑψώθητε. ἄσατε τῷ Κυρίῳ πᾶσα ἡ γῆ …εὐφραινέσθωσαν οἱ οὐρανοί καί ἀγαλλιάσθω ἡ γῇ (Ψαλμ 95,1,11), Γρηγορίου Θεολόγου Εἰς τά ἅγια Θεοφάνεια, λόγος λη’, ΒΕΠΕΣ, 60, σ.64.

Α1. «Χριστός γεννᾶται δοξάσατε. Χριστός ἐξ οὐρανῶν ἀπαντησατε. Χριστός ἐπί γῆς ὑψώθητε. Ἄσατε τῷ Κυρίῳ πᾶσα η γῆ καί ἐν εὐφροσύνῃ ἀνυμνήσατε λαοί ὅτι δεδόξασται» Μηναίον Δεκεμβρίου, ειρμός α’ ωδής, κανόνας Χριστουγέννων.

Β. «Ἀναστάσεως ἡμέρα καί ἡ ἀρχή δεξιά καί λαμπρυνθῶμεν τῇ πανηγύρει και ἀλλήλους περιπτυξώμεθα. Εἴπωμεν, ἀδελφοί, καί τοῖς μισοῦσιν ἡμᾶς…Συγχωρήσωμεν πάντα τῇ ἀναστάσει. Δῶμεν συγγνώμην ἀλλήλοις…» Γρηγορίου  Θεολόγου Εἰς τό Πάσχα (Α’) ΒΕΠΕΣ, 58, σ. 243.

Β1. «Ἀναστάσεως ἡμέρα καί λαμπρυνθῶμεν τῇ πανηγύρει καί ἀλλήλους περιπτυξώμεθα. Εἴπωμεν, ἀδελφοί, καί τοῖς μισοῦσιν ἡμᾶς˙ Συγχωρήσωμεν πάντα τῇ ἀναστάσει καί οὕτω βοήσωμεν˙ Χριστός ἀνέστη έκ νεκρῶν…» Δοξαστικό των αίνων του Πάσχα.

Γ. «Δι’ ἡμᾶς θεός ἐν ἀνθρώποις̇ διά τήν καταφθαρεῖσαν σάρκα ὁ Λόγος σἀρξ ἐγέντο καἰ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν.(Ιω. 1,14). Μετά τῶν ἀχαρίστων ὁ εὐεργέτης˙ πρός τούς καθημένους ἐν σκότει  ὁ ἥλιος τῆς δικαιοσύνης˙ ἐπί τόν σταυρόν ὁ ἀπαθής˙ ἐπί τον θάνατον ἡ ζωή˙ ἐπί τόν Ἅιδην τό φῶς˙ ἡ ἀνάστασις διά τούς πεσόντας. Τί ἀνταποδώσωμεν τῷ Κυρίῳ περί πάντων ὧν ἀνταπέδωκεν ἡμῖν;» (Ψαλμ. 115.3) Μ. Βασιλείου, Εἰς μάρτυρα Ἰουλίτταν 6-7, ΒΕΠΕΣ, 54, σ.54.

«Τί ἀνταποδώσωμεν τῷ Κυρίῳ, περί πάντων ὧν ἀνταπέδωκεν ἡμῖν; δι’ ἡμᾶς θεός ἐν ἀνθρώποις˙ διά τήν καταφθαρεῖσαν σάρκα ὁ Λόγος σἀρξ ἐγέντο καἰ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν.(Ιω. 1,14) Μετά τῶν ἀχαρίστων ὁ εὐεργέτης˙ πρός τούς καθημένους ἐν σκότει  ὁ ἥλιος τῆς δικαιοσύνης˙ ἐπί τόν σταυρόν ὁ ἀπαθής˙ ἐπί τον θάνατον ἡ ζωή˙ ἐπί τόν Ἅιδην τό φῶς˙ ἡ ἀνάστασις διά τούς πεσόντας.Τί ἀνταποδώσωμεν τῷ Κυρίω περί πάντων ὧν ἀνταπέδωκεν ἡμῖν; (Ψαλμ. 115.3). Παρακλητική, αναστάσιμο στιχηρών των Αίνων της Κυριακής , ήχος βαρύς.

Με αυτόν τον τρόπο, όταν αναπτύχθηκε η υμνογραφία της Εκκλησίας, η θεία λατρεία εμπλουτίστηκε από πλήθος υμνολογικών κειμένων. Η ορολογία τους[30] προέρχεται είτε από την Ιουδαϊκή είτε από την αρχαιοελληνική γραμματεία (ὕμνος, ὠδή, ἆσμα, αἶνος, ψαλμός). Επίσης εισάγονται νέοι όροι όπως το τροπάριον, τρόπος, το αντίφωνον, το ιδιόμελον, το αυτόμελον, το δοξαστικόν, το προσόμοιον ή επίσης μεταφράζονται από τη συριακή, όπως ο οίκος κ.ο.κ

Η Γραφή, λοιπόν, υμνολογείται, με στόχο την ευχερέστερη μετάδοση και πρόσληψη του μηνύματος της εν Χριστώ σωτηρίας από τους πιστούς: είτε με ατόφιους στίχους π.χ «χαῖρε καί χαριτωμένη ὁ Κύριος μετά σοῦ (Λουκ. 1,28 εφύμνιο Ακαθίστου), είτε με παραλλαγμένους (Θεοτόκε Παρθένε, χαῖρε Κεχαριτωμένη Μαρία ὁ Κύριος μετά σοῦ, (θεοτοκίο ήχος πλ. α’). Ομοίως, στόχος είναι και η καταπολέμηση των αιρετικών διδασκαλιών, οι οποίες διατυπώνονταν με φιλοσοφικές ορολογίες. Τότε η υμνογραφία περιλαμβάνει τη διδασκαλία της Εκκλησίας, όπως διατυπώθηκε στις Οικουμενικές Συνόδους, όπου η Γραφή αποτελεί το στέρεο υπόστρωμά της:  «Ὡς ἄνθρωπος ὑπάρχω οὐσίᾳ, οὐ φαντασίᾳ, οὕτω θεός τῷ τρόπῳ τῆς ἀντιδόσεως ἡ φύσις ἡ ἑνωθεῖσα μοι. Χριστόν ἕνα διό με γνῶτε, τά ἐξ  ὦν, ἐν οἷς, ἅπερ πέφυκα σώζοντα, (9η ωδή κανόνα Μ. Τετάρτης).

Στην περίπτωση αυτή η διδασκαλία αποτυπώνεται με έννοιες κλειδιά, εκ των οποίων δεσπόζουσα θέση έχει ο όρος “ἀντίδοσις», που χρησιμοποιήθηκε από τους θεοφόρους πατέρες στη διατύπωση της Χριστολογίας, για να δηλώσουν «την ενοποιημένη δράση του Χριστού, ανθρωπίνων και θείων πράξεων[31]»

Τα ομιλητικά χαρακτηριστικά της υμνολογίας και η πρόσληψη του μηνύματος[32]

Εάν πάρουμε ως παράδειγμα την υμνολογία της Μ. Εβδομάδας, διαπιστώνουμε ότι βρίθει από τροπάρια με έντονο ομιλητικό χαρακτήρα[33]. Η παρουσία των βιβλικών κειμένων είναι εμφανέστατη, εφόσον οι τρεις τελευταίες ημέρες της (Πέμπτη, Παρασκευή και Σάββατο) αναπτύχθηκαν με τη σειρά των γεγονότων του πάθους και της αναστάσεως, όπως καταγράφηκαν στο κατά Ιωάννη Ευαγγέλιο, ενώ οι τρείς πρώτες ημέρες (Δευτέρα Τρίτη, Τετάρτη), έχουν επιδράσεις από τους λόγους του Κυρίου και τα γεγονότα της ζωής του, που προηγήθηκαν πριν ακριβώς από το πάθος και έχουν καταγραφεί στα Συνοπτικά Ευαγγέλια[34].

Η υμνολογία έχει επί το πλείστον βιβλικό περιεχόμενο και οι εκφραστικοί της τρόποι παραπέμπουν στα κύρια χαρακτηριστικά της χριστιανικής ομιλίας. Π.χ.

«Ποῖος σε τρόπος, Ἰούδα, προδότην τοῦ Σωτῆρος εἰργάσατο; μή τοῦ χοροῦ τῶν Ἀποστόλων ἐχώρισε; μή τοῦ χαρίσματος τῶν ἰαμάτων ἐστέρησεν; μή συνδειπνήσας ἐκείνοις τῆς τραπέζης ἀπώσατο; μή τῶν ἄλλων νίψας τούς πόδας τούς σούς ὑπερεῖδεν; (διαδοχικές αναπάντητες ερωτήσεις, διάλογος με β’ενικό πρόσωπο)  Ὤ πόσων ἀγαθῶν ἀμνήμων ἐγένου! (επιφώνηση) Καί σοῦ μέν ἡ ἀχάριστος στηλιτεύεται γνώμη, αὐτοῦ δέ ἡ ἀνείκαστος μακροθυμία κηρύττεται καί τό μέγα ἔλεος» (αντίθεση). Κάθισμα στ’ αντιφώνου, Μεγάλη Πέμπτη εσπέρας.

Όμως ορισμένα τροπάρια είναι αυτά τα ίδια μικρά μελοποιημένα κηρύγματα, όπως για παράδειγμα:

«Δεῦτε πιστοί, ἐπεξεργασώμεθα τῷ Δεσπότῃ˙ νέμει γάρ τόν πλοῦτον καί ἀναλόγως ἕκαστος πολυπλασιάσωμεν τό τῆς χάριτος τάλαντον. Ὁ μέν σοφίαν κομιείτω δι΄ ἔργων ἀγαθῶν, ὁ δέ λειτουργίαν λαμπρότητος ἐπιτελείτω, κοινωνείτω δέ τοῦ λόγου πιστός τῷ ἀμυήτῳ καί σκορπιζέτω τόν πλοῦτον πένησιν ἄλλος˙ οὕτω γάρ τό δάνειον πολυπλασιάσωμεν καί ὡς οἰκονόμοι πιστοί τῆς χάριτος, δεσποτικῆς χαρᾶς ἀξιωθῶμεν. Αὐτῆς ἡμᾶς καταξίωσον, Χριστέ ο Θεός, ως φιλάνθρωπος (Απόστιχο ιδιόμελο πλ. β’ Μεγάλη Δευτέρα εσπέρας)

Ο ακέραιος ομιλητικός χαρακτήρας διασφαλίζεται από τα ρήματα που χρησιμοποιεί ο μελωδός στην προστακτική έγκλιση σε β’ πληθυντικό (δεῦτε) και γ’ ενικό πρόσωπο (κομιείτω, επιτελείτω κοινωνείτω, σκορπιζέτω), καθώς επίσης και από την προτρεπτική υποτακτική (ἐπεξεργασώμεθα, πολυπλασιάσωμεν, ἀξιωθῶμεν).

Ο ποιητής ερμηνεύει την παραβολή των ταλάντων και απαριθμεί στους πιστούς ποικιλία επιλογών κατά τα χαρίσματα του καθενός για τον  πολλαπλασιασμό των ταλάντων, που θα τους οδηγήσουν στη δεσποτική χαρά. Η ευποιία, η λατρεία στον Θεό, ο ευαγγελισμός και η φιλανθρωπία προσδιορίζονται ως προϋποθέσεις της κοινωνίας με τον Θεό.

Ο βιβλικός λόγος και η διδασκαλία της Εκκλησίας για το μέγα μυστήριο της πίστεως υμνολογήθηκαν στη λατρεία της Εκκλησίας, με στόχο την ευχερέστερη πρόσληψή τους, χάρη στον εξαίρετο ποιητικό στίχο στην πλειονότητα των υμνογραφικών κειμένων και την πλούσια σε αποχρώσεις βυζαντινή μουσική. Όμως ο επιθυμητός αυτός στόχος παραμένει επί το πλείστον ατελέσφορος, ως προς το σύγχρονο ελληνόφωνο εκκλησίασμα. Είναι θέμα γλωσσικού κώδικα που οφείλει να είναι προσιτός στον ακροατή, ώστε να αποκωδικοποιεί το μήνυμά τους. Και στην ελληνόφωνη πραγματικότητα αυτό δεν ισχύει[35]. Ίσχυε σε μία παλαιότερη εποχή.

[1] Ιουστίνου, πολογία, 1,67, 1-6  ΒΕΠΕΣ, Τόμος Γ’ , Αθήναι 1955 σ. 198. Εκτός από το Αμήν άλλο υμνολογικό στοιχείο δεν αναφέρεται.

[2] «ἔπειτα ἀνιστάμεθα κοινῇ πάντες και εὐχάς πέμπομεν̇ και, ὡς προέφημεν, παυσαμένων ἡμῶν τῆς εὐχὴς ἄρτος προσφέρεται καί οἶνος, καί ὁ προεστώς εὐχάς ὁμοίως καἰ εὐχαριστίας, ὅση δύναμις αύτῷ, ἀναπέμπει, και ὁ λαός ἐπευφημεῖ λέγων το Ἀμήν…» ό. αν.

[3] Ἁποστολικαί Διατάξεις, Les Constitutions Apostoliques, Tome III, Livre VII-VIII, Introduction, tetxe critique, traduction et notes par Marcel Metzger, Sources Chrétiennes No 336, Paris 1987.

[4] Αποστολικαί Διατάξεις8, 12,27. Καί ὁ ἐπίσκοπος προσφωνησάτω τῷ λαῷ οὕτως˙ τἀ ἅγια τοῖς ἁγίοις καί ὁ λαός ὑπακουέτω εἷς ἅγιος…καί  ματά τοῦτο μεταλαμβανέτω… Αποστολικαί Διατάξεις 8,13,12.

[5] Αποστολικαί Διατάξεις 8, 13,13.

[6]Περισσότερα για την ερμηνεία του τρισαγίου ύμνου και τη θέση του στη θεία λειτουργία βλέπε εισήγηση του Bruce Beck “When shall I come and see the face of God?”The Exegetical and Historical Genesis of the Trisagion Hymn, Τhe Eastern and Oriental Orthodox Traditions Unit of the Society of Biblical Literature (SBL), at the November, 2010 Annual Meeting in Atlanta, Georgia. O συγγραφέας παραθέτει θέσεις βιβλικών ερμηνευτών για την προέλευση του ύμνου από τη λατρεία της Συναγωγής (από την αναφορά της λειτουργίας των Ασσυρίων Addai και Mari, η οποία δέχτηκε επιδράσεις από την ευλογία της πρωινής προσευχής Yotzer Or της Συναγωγής, και μεταφέρθηκε από τους Σύριους Χριστιανούς του 3ου αι. που μιλούσαν αραμαϊκά). Ο ίδιος υποστηρίζει ότι ο τρισάγιος ύμνος είναι μία σύνθεση που χρησιμοποιεί μία οικεία πατερική εξηγητική μέθοδο, μέσα σ’ ένα ιδιαίτερο ιστορικό περιβάλλον, στο οποίο εν προκειμένω η Εκκλησία χρειαζόταν να επιβεβαιώσει τη νίκη των είδώλων.

[7] Οι ψαλμοί από επίδραση της λατρείας της Συναγωγής είναι τα πρώτα βιβλικά κείμενα που υιοθετήθηκαν στη λατρεία των Χριστιανών στην αρχή ως πεζά  με απολογητικό και διδακτικό χαρακτήρα και στη συνέχεια μελοποιημένοι σε αντιδιαστολή με τους γνωστικούς λατρευτικούς ύμνους, Βλέπε Π. Χρήστου, Ελληνική Πατρολογία, Τόμος Β’Εκδ. Κυρομάνος, Θεσσαλονίκη 1991, σελ 71-73. Βλέπε επίσης Καριοφίλη Μητσάκη, Βυζαντινή Υμνογραφία, Τόμος Α’ από την Καινή Διαθήκη έως την Εικονομαχία, Πατριαρχικόν Ιδρυμα Πατερικών μελετώ, Θεσσαλονίκη, 1971, σελ. 53-57 όπου γίνεται αναφορά στο εφύμνιο, «το οποίο στους πρώτους χριστιανικούς αιώνες αντιπροσωπεύει ένα στερεότυπο στίχο που τον επαναλαμβάνει όλο το εκκλησίασμα μετά την εκτέλεση (απαγγελία ή τραγούδι) ενός στίχου των Ψαλμών του Δαβίδ, είτε μιας στροφής κάποιου ύμνου της Γραφής ή και νεώτερου, όπως λ.χ. το κοινωνικό».

[8] Liddel and Scott, εκδ. Σιδέρη, Τόμος 4ος, σελ. 45.

[9] Βλέπε Μητσάκη, Βυζαντινή, σελ. 144, όπου παραπομπή σε A.Hahn, Bardesanes, gnosticus Syrorum primus hymnologus. Commentatio Historico-theologica, Λειψία, 1819, σ.. 28.

[10] Φωτίου, Βιβλιοθήκη, εκδ. Henry, t.I, Παρίσι 1959, σ.23 (II. 3).

[11] Κατά Ἀρειανῶν, ι 2-5.

[12] Βλέπε σχετική συζήτηση M.L. West, The Metre of Ariu’s Thalia, The Journal of Theological Studies, New Series, Volume XXXIIII, 1982, p. 98-105.

[13] Οι ειδικοί στην αρχαία μετρική έχουν κατά καιρούς αμφισβητήσει αν όντως η Θάλεια ακολουθεί τη μετρική του Σωτάδη, υποστηρίζοντας ότι πρόκειται για στίχους με δακτυλικό εξάμετρο ή για αναπαίστους. Η νεώτερη όμως έρευνα κλίνει προς τον ιωνικό πόδα, που είναι η χαρακτηριστική  στιχουργία  του Σωτάδη. Βλέπε West, The Metre, σελ. 103-104.

[14] West, The metre, σ. 103.

[15] Σωκράτη Σχολαστικοῦ, Ἐκκλησιαστική Ἱστορία, PG, 67, 689 B(VI 8) «περί των συνάξεων τῶν νυκτερινῶν ὕμνων τῶν Ἀρειανῶν, καί τῶν τό ὁμοούσιον πρεσβευοντων, καί περί τῆς γενομένης ἐν αὐτοῖς συμβολῆς˙καί ὅτι ἡ τῶν ἀντιφώνων ὑμνωδία ἀπό Ἰγνατίου τοῦ θεοφόρου ἔσχεν τήν ἀρχήν».

[16] Την ίδια πρακτική ακολούθησε με επιτυχία και ο Μαρτίνος Λούθηρος (1483-1546, ο οποίος στήριξε τη διάδοση της θεολογικής του διδασκαλίας στην αρχή Sagen und Singen, δηλαδή στο κήρυγμα και στον ύμνο. Χρησιμοποίησε ύμνους της Ρωμαιοκαθολικής παράδοσης που τους μετέφρασε στα Γερμανικά ή συνέγραψε καινούριους ο ίδιος και άλλοι οπαδοί της Μεταρρύθμισης. Οι ύμνοι προορίζονταν να ψαλούν εντός ή εκτός του ναού και διαδίδονταν ευρύτατα με φυλλάδια που σκορπούσαν στους δρόμους και τις πλατείες τη Βυττεμβέργης, χάρη στην τυπογραφία. Βλέπε James Lyon, Martin Luther, Fondateur de l hymnologie moderne, Foi et Vie, Volume CIX, n.3, Juin 2010, p. 18-32. 

[17] Βλέπε Μητσάκη, Βυζαντινή, σελ. 41-42.

[18] «Τα τροπάρια καί κανόνας ψάλλειν καί ἤχους μελίζειν τοῖς κατά κόσμον ἱερεῦσι τε και λοιποῖς ἁρμόζον΄διά τοῦτο γάρ  καί ὁ λαός ἐν ταῖς ἐκκλησίαις συναθροίζεσθαι εἰώθη τοῖς δέ μοναχοῖς, τοῖς μακράν κατά τῶν τοῦ κόσμου θορύβων διάγουσι, τό τοιοῦτον ού μόνον ἀσύμφορν ἐστί ἀλλά καί βλάβης πολλάκις γίνεται πρόξενον» J.B Pitra, Hymnographie de l’ église grecque, Ρώμη 1867, σ. 43.

[19] Για τη γένεση και διαμόρφωση της χριστιανικής ομιλίας βλέπε Δήμητρας Κούκουρα, Η χριστιανική ομιλία, Εκδόσεις Μπαρμπουνάκης, Θεσσαλονίκη 2014 σελ. 171-213 και της ιδίας Η Ρητορική και η Εκλησιαστική Ρητορική, εκδ. Πουρναράς, Θεσσαλονίκη 2006, σελ. 183-280.

[20]  Rudolf  Karl Bultmann, Der Stil der paulinischen Predigt und die kynisch-stoische Diatribe, 1910.

[21] H. D. Jocelyn, Diatribes and sermons, Liverpool Classical Monthly (LCM) 7, 1 (Jan 1982), p3-7 και “Diatribes” and the Greek book-title«Διατριβαί», LCM 8.6 (June 1983) σ. 89-91.

[22] Ο ρήτορας Αντισθένης (444-365 πΧ), ιδρυτής των Κυνικών, υπήρξε μαθητής του Γοργία και του Σωκράτη.

[23] Ο αττικισμός ήταν ένα φιλολογικό ρεύμα που εμφανίστηκε στην Αλεξάνδρεια και προέτρεπε τη μίμηση της αττικής διαλέκτου, προκειμένου να παραχθούν λογοτεχνικά έργα αντάξια με εκείνα των κλασικών χρόνων. Επικράτησε στον γραπτό λόγο ως μίμηση μιας παρωχημένης μορφής της ελληνικής γλώσσας, ενώ η ζωντανή της μορφή παρέμενε μόνον προφορική, η γνωστή Ελληνιστική Κοινή, στην οποία καταγράφηκαν τα Βιβλία της Καινής Διαθήκης και μεταφράστηκαν από τους Εβδομήκοντα τα βιβλία της Παλαιάς. Κούκουρα, Ρητορική, σ. 77-83.

[24] George Kennedy, Classical Rhetoric and its Christian and Secular Tradition, From Ancient to Modern Times, The University of North Caroline Press, 198, p. 136.

[25] Περί Πάσχα, Sources Chrétiennes, 3, 13-19 σ. 61-63.

[26] Βλέπε περισσότερα George A. Kennedy, Ιστορία της Κλασσικής Ρητορικής  σ 366-407 και Graham Anderson, The Second Sophistic A Cultural Phenomenon in the Roman Empire, Routledge, London 2006, 47-69.

[27] Πρόκειται για το «πρέπον» (decus) του Αριστοτέλη. Βλέπε σχετικά Κούκουρα, Ρητορική,  σελ. 199-273.

[28]  Η ποιητική λειτουργία της γλώσσας εμπλέκεται, όταν το ύφος του μηνύματος αποκτά εξίσου αξία όπως και το περιεχόμενό του. Η λειτουργία αυτή δεν είναι παρούσα μόνον στα ποιητικά κείμενα, αλλά και στον πεζό λόγο. Στα νεώτερα χρόνια είναι εμφανής στις διαφημίσεις, στα συνθήματα των πολιτικών κ.ο.κ. βλέπε περισσότερα Roman Jakobson, Essais de linguistique génerale, 1. Les fondations du langage, éd. du Minuit, Paris 1963, Chap. X, Linguistique et poétique, p. 201-248.

[29] Για το λογοτεχνικό διαχρονικό αυτό φαινόμενο, βλέπε ενδιαφέρουσα μελέτη D’un genre littéraire à l’ autre, Sous la direction de Michèle Guéret–Laferté et Daniel Mortier, Publications des Universités de Rouen et du Havre, 2008.

[30] Νικολάου Τωμαδάκη, Η Βυζαντινή Υμνογραφία και Ποίησις, Αθήναι, 1965, σ. 45–53.

[31] Νίκου Ματσούκα, Ορθοδοξία και αίρεση, στους εκκλησιαστικούς ιστορικούς του Δ’, Ε᾿ Στ’’ αιώνα, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη, 2011, σελ.294-255 «Εξαιτίας της υποστατικής ένωσης είναι πάντοτε ο ίδιος που πράττει τα θεία και τα ανθρώπινα ως Θεάνθρωπος. Όταν πεινάει ή δακρύζει λόγου χάρη και όταν παθαίνει στον σταυρό, ο ίδιος ο Λόγος παθαίνει όλα αυτά (σαρκί), γιατί είναι σαρκωμένος. Όταν θαυματουργεί και ανασταίνεται, λόγου χάρη, πάλι ο ίδιος ο σαρκωμένος Λόγος, ως Θεάνθρωπος, πραγματοποιεί αυτά τα έργα. Η ενοποιημένη τούτη δράση του Χριστού, ανθρωπίνων και θείων πράξεων, λέγεται αντίδοση των ιδιωμάτων».

[32] Βλέπε πληρέστερη προσέγγιση για αυτό το θέμα στις μελέτες μας «Η ομιλητική διάσταση της υμνογραφίας» και «Το γλωσσικό απρόσιτο των ελληνοφώνων λειτουργικών κειμένων και ο ατελέσφορος ομιλητικός τους στόχος» στον τόμο Εκκλησία και γλώσσα, επικοινωνιακή προσέγγιση, Εκδόσεις Πουρναράς, Θεσσαλονίκη 2009, σ. 105-187.

[33] Βλέπε σχετικά Αρχιμ. Σιλουανού ONER, Νυν Μητροπολίτη Βρετανικών Νήσων και Ιρλανδίας, Η ομιλητική διάσταση της υμνογραφίας της Μ. Εβδομάδας, διδακτορική διατριβή που υποβλήθηκε στο Τμήμα Θεολογίας του Α.Π.Θ., Θεσσαλονίκη 2010. 

[34] Βλέπε Πρωτοπρ. Αλκιβιάδη Καλύβα, Η Μεγάλη Εβδομάδα και το Πάσχα στην Ελληνορθόδοξη Εκκλησία, μτφρ. Δήμητρας Κούκουρα, Εκδόσεις Πουρναρά, Β’Έκδοση, Θεσσαλονίκη 1996.

[35] Βλέπε σχετικά Κούκουρα, Το γλωσσικό απρόσιτο των ελληνοφώνων λειτουργικών κειμένων, Εκκλησία και γλώσσα, σ. 175-194.

Κατηγορίες: ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΑ ΑΡΘΡΑ, ΣΥΝΕΔΡΙΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΙΔΕΣ | Ετικέτες: | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Δήμητρα Α. Κούκουρα, Υμνολογώντας τη Γραφή και κηρύσσοντας τον Λόγο

Πέμπτη συνάντηση των μελών του Βiblicum για το ακαδημαϊκό έτος 2016-2017

biblicum-2016Η πέμπτη συνάντηση των μελών του Biblicum για το ακαδημαϊκό έτος 2016-2017 θα γίνει την Δευτέρα 13 Μαρτίου, και ώρα 19.30′ στην αίθουσα συνεδριάσεων της Θεολογικής Σχολής. Εισηγητής θα είναι ο ομότιμος καθηγητής του Τμήματος Θεολογίας του ΑΠΘ κ. Πέτρος Βασιλειάδης με θέμα: «ΒΙΒΛΟΣ ΚΑΙ ΘΕΩΣΗ:  Η συμβολή της Μεταρρύθμισης στον διάλογο για τον βιβλικό ή μη χαρακτήρα της Ορθόδοξης περί θεώσεως διδασκαλίας».

Κατηγορίες: ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ | Ετικέτες: | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Πέμπτη συνάντηση των μελών του Βiblicum για το ακαδημαϊκό έτος 2016-2017

Προκήρυξη Προγράμματος «Γνωριμία με τον Ορθόδοξο Σλαβικό Κόσμο: Ιστορία, Πολιτισμός και Διαχρονικές Σχέσεις με τον Ελληνισμό»

ΑΦΙΣΑΤο Πρόγραμμα Επιμόρφωσης της Δομής Δια Βίου Μάθησης Α.Π.Θ. «Γνωριμία με τον Ορθόδοξο Σλαβικό Κόσμο: Ιστορία, Πολιτισμός και Διαχρονικές Σχέσεις με τον Ελληνισμό» θα πραγματοποιηθεί κατά το εαρινό εξάμηνο του τρέχοντος ακαδημαϊκού έτους 2016-2017.

Στόχοι του Προγράμματος

Το Πρόγραμμα στοχεύει στην άμεση γνωριμία των ενδιαφερομένων με τον ορθόδοξο σλαβικό κόσμο. Η γνωριμία αυτή θα γίνει μέσα από την παρουσίαση διάφορων πτυχών της ιστορίας αλλά και του πολιτισμού των Ορθοδόξων Σλάβων από τους μεσαιωνικούς χρόνους μέχρι σήμερα με έμφαση στους ιδιαίτερους πνευματικούς και πολιτισμικούς δεσμούς που τους συνδέουν με τον Ελληνισμό και οι οποίοι παραμένουν ισχυροί και αναγνωρίσιμοι μέχρι σήμερα. Στο πλαίσιο του προγράμματος θα παρουσιαστούν μεταξύ άλλων θέματα όπως: ο εκχριστιανισμός του σλαβικού κόσμου, η δημιουργία των μεσαιωνικών σλαβικών κρατών και οι σχέσεις του με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, η εμφάνιση της εθνικής ιδεολογίας στους Σλάβους, το ζήτημα του Πανσλαβισμού, η διάλυση της Γιουγκοσλαβίας και η ανάδυσης μιας σειράς νέων εθνικών κρατών στα εδάφη της, τα εκκλησιαστικά σχίσματα, οι σχέσεις της ελληνόφωνης και της σλαβόφωνης Ορθοδοξίας κατά τις τελευταίες δεκαετίες και μέχρι σήμερα κ.α.

Χαρακτηριστικά του Προγράμματος

Το Πρόγραμμα είναι σχεδιασμένο ώστε να παρέχει ταχύρρυθμη υψηλού επιπέδου ενημέρωση επάνω σε ζητήματα που αφορούν: α) Την ιστορία του σλαβικού κόσμου από τις απαρχές της και μέχρι τις ημέρες μας. β) Τον πολιτισμό του σλαβικού κόσμου από τον εκχριστιανισμό και την ενσωμάτωσή του στον κυρίαρχο ελληνορωμαϊκό πολιτισμό μέχρι και σήμερα και τις ιδιαίτερες πνευματικές και καλλιτεχνικές σχέσεις που οι Σλάβοι ανέπτυξαν με τον κόσμο της ελληνόφωνης Ανατολής αλλά και της λατινόφωνης Δύσης.

Η διδασκαλία γίνεται από εξειδικευμένους Σλαβολόγους Καθηγητές και Επιστημονικούς Συνεργάτες των Τμημάτων: Θεολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, και Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας. Η επιμόρφωση θα πραγματοποιηθεί στους χώρους της Θεολογικής Σχολής του Α.Π.Θ. και απαιτεί τη φυσική παρουσία των ενδιαφερομένων. Επιμορφωτικό υλικό θα διανεμηθεί στους επιμορφούμενους σε ψηφιακή μορφή. Το Πρόγραμμα θα έχει συνολική διάρκεια 90 ωρών και θα πραγματοποιηθεί κατά το διάστημα Απριλίου – Ιουνίου 2017.

Μετά το πέρας της παρακολούθησης θα χορηγηθούν:

(α) Βεβαίωση συμμετοχής

(β) Πιστοποιητικό επιμόρφωσης

Σε ποιους απευθύνεται

Το Πρόγραμμα Επιμόρφωσης απευθύνεται σε:

Επαγγελματίες που έρχονται σε επαφή με τους Σλάβους και έχουν ανάγκη μιας ταχύρρυθμης και περιεκτικής γνωριμίας μαζί τους.

Εκπαιδευτικούς της Α/βάθμιας και Β/θμιας Εκπαίδευσης που επιθυμούν να διευρύνουν τις προσωπικές τους γνώσεις και το διδακτικό τους αντικείμενο.

Αποφοίτους Στρατιωτικών Σχολών (Αξιωματικών και Υπαξιωματικών) καθώς και αποφοίτους των Σχολών των Σωμάτων Ασφαλείας οι οποίοι ενδιαφέρονται για να γνωρίσουν την ιστορική εξέλιξη του σλαβικού κόσμου και τις σχέσεις του με τον Ελληνισμό και να αξιοποιήσουν τις γνώσεις αυτές στις υπηρεσιακές τους ανάγκες.

Γενικά σε φοιτητές αλλά και απόφοιτους Α.Ε.Ι και Α.Τ.Ε.Ι. που ενδιαφέρονται για τον κόσμο των Σλάβων και θα ήθελαν μια ταχύρρυθμη και ουσιαστική γνωριμία μαζί του, προκειμένου στη συνέχεια να εξειδικευτούν περαιτέρω.

Κόστος Συμμετοχής

Το κόστος συμμετοχής στο Πρόγραμμα ανέρχεται στο ποσό των 130 Ευρώ. Υπάρχει η δυνατότητα τμηματικής πληρωμής μέσω 2 δόσεων ( 50% πριν την έναρξη του προγράμματος και 50% πριν τη λήξη του). Αποτυχία πληρωμής κάποιας δόσης συνεπάγεται τον εξ ολοκλήρου αποκλεισμό του συμμετέχοντα από το υπόλοιπο του προγράμματος.

Στοιχεία Κατάθεσης:

ΤΡΑΠΕΖΑ ΠΕΙΡΑΙΩΣ, Αριθμός Λογαριασμού: 52 0205 7157 381

International Bank Account Number (IBAN)

GR94 0172 2020 0052 0205 7157 381

Ο Δικαιούχος του λογαριασμού είναι: ΕΙΔΙΚΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ ΚΟΝΔΥΛΙΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ Α.Π.Θ. – ΚΕ.Δ.Ε.Α. – 3ης ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ -ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥΠΟΛΗ – 54636 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

ΚΩΔΙΚΟΣ ΕΡΓΟΥ: 94383

Προσοχή!! Στο έντυπο κατάθεσης των χρημάτων της Τράπεζας θα πρέπει να αναγράφεται ΟΠΩΣΔΗΠΟΤΕ ο ΚΩΔΙΚΟΣ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ: 94383 καθώς και το ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ του συμμετέχοντος.

Το έντυπο κατάθεσης των χρημάτων της Τράπεζας αποστέλλεται ηλεκτρονικά στη διεύθυνση ippapado@theo.auth.gr Στο αρχείο που θα αποσταλεί θα πρέπει να φαίνεται με ευκρίνεια το όνομα του καταθέτη και ο κωδικός του έργου.

Υποβολή Αιτήσεων

Αιτήσεις γίνονται δεκτές από 6 Μαρτίου 2017 έως 30 Μαρτίου 2017 και μόνον ηλεκτρονικά. Την αίτηση συμμετοχής στο επιμορφωτικό Πρόγραμμα θα τη βρείτε εδώ. Η αίτηση πρέπει να συνοδεύεται από τα ακόλουθα δικαιολογητικά:

  1. Σύντομο βιογραφικό σημείωμα
  1. Τίτλους Σπουδών

Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το Πρόγραμμα οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να επικοινωνούν με τη γραμματεία του Προγράμματος, κατά προτίμηση ηλεκτρονικά, στη διεύθυνση ippapado@theo.auth.gr και iliasev@theo.auth.gr και στο τηλέφωνο 2310 998072 και 2310 991369 κατά τις εργάσιμες ημέρες μεταξύ 12:00 και 14:00.

Ο Πρόεδρος της Επιτροπής                                Ο Επιστημονικά Υπεύθυνος

Δια Βίου Μάθησης                                                     του Προγράμματος

Σ. Bες, Καθηγητής, ΑΠΘ                         Η. Ευαγγέλου, Αν. Καθηγητής, ΑΠΘ

Ημερομηνίες υποβολής αιτήσεων:

Δευτέρα 6 Μαρτίου μέχρι Πέμπτη 30 Μαρτίου 2017.

Κατηγορίες: ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ | Ετικέτες: | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Προκήρυξη Προγράμματος «Γνωριμία με τον Ορθόδοξο Σλαβικό Κόσμο: Ιστορία, Πολιτισμός και Διαχρονικές Σχέσεις με τον Ελληνισμό»

Σπυριδούλα Αθανασοπούλου–Κυπρίου (2016). Στο όριο -Έμφυλα κείμενα χριστιανικής παρουσίας, ιστορίας, κρίσης και ελπίδας. Αθήνα: Αρμός

Δήμητρα Κογκίδου, Καθηγήτρια στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης και Πρόεδρος της Επιτροπής Φύλου και Ισότητας στο ΑΠΘ

Ομιλία στην παρουσίαση του βιβλίου στη Θεσσαλονίκη

Sarri_IMG_1372Να σας εξομολογηθώ ότι είχα αμφιβολία εξαρχής αν είμαι το κατάλληλο άτομο για να συν-παρουσιάσει ένα βιβλίο που πραγματεύεται θέματα θεολογικά παρά το γεγονός ότι είναι έμφυλα (έμφυλα κείμενα χριστιανικής παρουσίας, ιστορίας, κρίσης και ελπίδας  λέει ο υπότιτλος) γιατί δεν έχω καμιά σχέση με τη θεολογική σκέψη. Πέρα από αυτό, έχω δεχθεί επιθέσεις –όχι κριτική– από ορισμένους εκκλησιαστικούς ή ‘’παραχριστιανικούς’’  κύκλους για τις θέσεις μου σε διάφορα ζητήματα που έχουν να κάνουν με έμφυλες ταυτότητες, με οικογένειες, με ΛΟΑΤΚΙ δικαιώματα (στο παρελθόν, αλλά και πρόσφατα). Μέχρι τώρα δεν επεδίωξα να αγγίξω τη θεολογική διάσταση  των ζητημάτων που ασχολούμαι στο πλαίσιο μιας διεπιστημονικής  προσέγγισης γιατί  δεν έχω  τις σχετικές γνώσεις  γενικά και ούτε για τη φεμινιστική θεολογία. Βέβαια, όταν είχα εκφράσει την αμφιβολία μου δεν είχα λάβει υπόψη μου τον τίτλο του βιβλίου ‘’Στο όριο’’  –η συγγραφέας αναλύει τι σημαίνει το όριο στην εισαγωγή της – και δεν ήξερα ακριβώς τι θέματα διαπραγματεύεται. Ξαφνιάστηκα θετικά με τα θέματα αλλά και με ορισμένες προσεγγίσεις τους. Θέματα ενδιαφέροντα και προκλητικά, όπως: αν μπορεί μια γυναίκα να είναι αριστερή και χριστιανή, αν μπορεί η αγαμία να αποτελέσει απελευθερωτική πρόταση για τη γυναίκα, αν ένα χριστιανικό κήρυγμα μπορεί να αποτελεί performance, αν θα έχουμε γυναίκες ιερείς στην Ορθόδοξη Εκκλησία, αν έχει μέλλον η φεμινιστική θεολογία, αν ένα γυναικείο συγκρότημα punk επιτρέπεται να τραγουδάει στην εκκλησία κ.ά.

Χαίρομαι που έχουμε μια θεολόγο που προσπαθεί να συνομολήσει γόνιμα με άλλες επιστήμες και να ενσκήψει  στις σύγχρονες ανάγκες και προβλήματα. Χαίρομαι πολύ περισσότερο που ανήκει στην ανανεωτική τάση και όχι στην τάση που, όπως λέει η ίδια, εκφράζει έναν απόκοσμο θεολογικό λόγο, διεκδικεί την αποκλειστικότητα στην έκφραση της αυθεντικής ορθόδοξης παράδοσης. Η ίδια αναλύει αυτές τις δύο τάσεις που συνυπάρχουν στη δημόσια σφαίρα και διεκδικούν τον χαρακτηρισμό θεολογία και αναφέρει ότι χρειάζεται να αναπτυχθεί ένας συνεπής θεολογικός λόγος , με θεολογικά κριτήρια σαφώς διατυπωμένα και χωρίς πατερναλισμούς. Εγώ προφανώς θα επιθυμούσα να εδραιωθεί και να ενισχυθεί η πρώτη για πολλούς λόγους και βιβλία σαν αυτό συμβάλουν προς αυτήν την κατεύθυνση. Έτσι θα μειωθούν και ορισμένες ακραίες φωνές της άλλης τάσης , φωνές με μισαλοδοξία και με ρητορική μίσους. Είχαμε πρόσφατα την ευκαιρία να ακούσουμε τέτοια κηρύγματα με αφορμή την επέκταση  του σύμφωνου συμβίωσης για τα ομόφυλα άτομα, την επικείμενη κατάθεση της αυτόματης νομοθετικής ρύθμισης της ταυτότητας φύλου των διεμφυλικών ατόμων (τρανς), τη θεματική εβδομάδα για τις έμφυλες ταυτότητες στο Γυμνάσιο κ.ά. Για τη συγγραφέα πάντως πρόκληση είναι για τη θεολογία να αφουγκραστεί όλους ανεξαιρέτως τους ανθρώπους και να δημιουργήσει έναν ασφαλή χώρο έκφρασης και ανάπτυξης , δηλ. της προσωπικής τους ύπαρξης.

Δεν θα αναφερθώ στα κείμενα των βιβλιοπαρουσιάσεων γιατί, κατά τη γνώμη μου, θα έπρεπε να έχω διαβάσει τα βιβλία πρώτα –γεγονός που δεν συμβαίνει με όλα. Μπορώ όμως να διακρίνω μέσα από αυτές πως συνδιαλέγεται δημιουργικά μια θεολόγος με άλλους επιστημονικούς χώρους  και συμβάλλει στην ανάλυση  ζητημάτων που δεν ανήκουν στον πυρήνα του θεολογικού ενδιαφέροντος.  Αντιστέκομαι  τον πειρασμό να ασχοληθώ με τη βιβλιοκρισία που αφορά την ‘’οικογένεια σε κρίση;’’ γιατί δεν θα έφθανε όλος ο χρόνος που έχω στη διάθεσή μου για να κάνω σχόλια στο βιβλίο (όχι στη βιβλιοπαρουσίαση).

Κατά τη γνώμη μου η πιο σημαντική ενότητα του βιβλίου είναι  αυτή που θέτει το ερώτημα για τη χειραφέτηση μέσω της αγαμίας και αναφέρεται στις γυναικείες αδελφότητες της κίνησης της Ζωής και το ρόλο τους στην ανάπτυξη ενός ‘’χριστιανικού φεμινισμού’’ στην Ελλάδα μεταξύ 1938 έως 1960. Εγώ προσωπικά έμαθα πάρα πολλά που δεν γνώριζα αν και από την ενηλικίωσή μου στα χρόνια της μεταπολίτευσης είχα σχέση με το φεμινισμό αλλά προερχόμενη από την αριστερά. Νομίζω ότι καλύπτει ένα σημαντικό κενό στην ιστορία των γυναικών στην Ελλάδα.

Παρατηρούμε και εδώ ότι και οι ιστορικοί της Ελληνικής Ορθόδοξης Εκκλησία και οι κοινωνιολόγοι της θρησκείας ‘’είχαν παραλείψει’’ τη σημασία των γυναικών στη θρησκευτική ζωή στην Ελλάδα και ιδιαίτερα το ρόλο τους στην κίνηση της Ζωής. Δεν αναδείχθηκε το θέμα και από όσους/ες έχουν μελετήσει την ιστορία των γυναικών. Στις εξαιρέσεις ανήκει ο Γιανναράς που είχε συμμετάσχει ενεργά στην κίνηση της Ζωής και αποχώρησε μετά.  Η συγγραφέας αναφέρει ότι ο Γιανναράς δεν είναι αμερόληπτος και  ότι η οπτική του αντανακλά τη διαδεδομένη ανδροκρατική αντίληψη που θέλει τις άγαμες γυναίκες σεξουαλικά καταπιεσμένες, θρησκόληπτες και απωθητικές. Η  κ. Αθανασοπούλου  κινείται πέρα από την ανδροκεντρική αντίληψη, παρουσιάζει μια διαφορετική εκδοχή των γυναικείων αδελφοτήτων, εστιάζει στον κοινωνικό τους ρόλο και σε ορισμένα καινοτόμα στοιχεία της ζωής, της δουλειάς και των πρακτικών τους στο πλαίσιο της Εκκλησίας, καθώς και τον κοινωνικό τους ρόλο στην εκκλησία. Υποστηρίζει ότι μπορεί να θεωρηθούν τμήμα της χριστιανικής φεμινιστικής παράδοσης, τόσο εξαιτίας της επιμονής τους στη δημιουργία ενώσεων και συλλόγων από γυναίκες, όσο και της αφοσίωσής τους στο στόχο της βελτίωσης των συνθηκών ζωής των γυναικών και των παιδιών.

Καλύπτει τους διάφορους ρόλους που έπαιξαν στην ελληνική κοινωνία από το 1938 μέχρι το 60 που η κίνηση της Ζωής διασπάστηκε σε δύο και άρχισε να παρακμάζει και να γίνεται συντηρητική και εθνικιστική. Το υλικό της ήταν οι γραπτές βιογραφίες ηγετικών γυναικών του κινήματος, οι διάφορες εκδόσεις και ανεπίσημες συζητήσεις με μέλη των αδελφοτήτων, των οικογενειών τους κ.ά. Να σημειώσουμε ότι τα αρχεία των ανδρικών και γυναικείων αδελφοτήτων της Ζωής δεν είναι ανοικτά για ερευνητικούς σκοπούς.

Οι γυναικείες αδελφότητες ήταν ενώσεις αναγνωρισμένες από το κράτος και μου κάνει εντύπωση ότι δεν υπάγονταν ούτε στην ανδρική αδελφότητα, ούτε στις τοπικές εκκλησιαστικές αρχές και ότι η διαχείριση των σπιτιών ήταν δημοκρατική. Το είδος της ζωής ήταν ως εναλλακτική λύση στο μοναχισμό , μια ζωή στην καθημερινότητα. Εισήγαγαν καινοτόμα στοιχεία στην ορθόδοξη παράδοση.

Είναι ενδιαφέρον ότι η πρόσβασή τους στα εκκλησιαστικά ζητήματα  -όπως το ιεραποστολικό έργο και το προνοιακό σκέλος -έγινε πραγματικότητα χάρη στο γεγονός ότι ως γυναίκες θα έμπαιναν στα σπίτια ευκολότερα και θα ήταν πιο αποτελεσματικές στη διάδοση του χριστιανικού μηνύματος. Αυτή η αντίληψη ήταν και το διαβατήριο για τη συμμετοχή στα κοινωνικά δρώμενα. Προφανώς υπήρχαν κανόνες για τα μέλη της αδελφότητας στο κοινόβιο –δεν θα αναφερθώ σε αυτούς.

Στο προνοιακό έργο ήταν η νοσηλεία και κοινωνική φροντίδα ασθενών, έγκλειστων γυναικών και ευάλωτων κοινωνικών ομάδων. Στο πλαίσιο αυτό θα ήταν ενδιαφέρον μελλοντικά να ερευνηθεί περισσότερο η επικοινωνία των γυναικών της αδελφότητας με τις φυλακισμένες πολιτικές κρατούμενες και η αλληλεπίδρασή τους  – εννοείται και μέσα από μαρτυρίες γυναικών που ήταν πολιτικά κρατούμενες (το λέω αυτό γιατί κατά τον εμφύλιο και στη δεκαετία του 50 η κίνηση συμμετείχε στην αντικομμουνιστική υπόθεση και προπαγάνδα).

Για εμένα ένα από τις πιο ενδιαφέρουσες αναλύσεις είναι αυτές του κοινωνικού ρόλου των γυναικών και των καινοτόμων στοιχείων που είχε η δουλειά τους. Στις καινοτομίες ήταν η εισαγωγή της ιδέας του ‘’χριστιανικού φεμινισμού’’ μέσα από τις εκδόσεις της κίνησης της ζωής. Βέβαια δεν ήταν ριζοσπαστικός φεμινισμός αλλά μια εναλλακτική πρόταση στο κοσμικό φεμινισμό που είχε κυρίως με αριστερό πρόσημο –στην οποιαδήποτε περίπτωση θα μπορούσε να θεωρηθεί  θετικό βήμα παρά τις αντιφάσεις που περιείχε.

Για παράδειγμα υποστήριζε το πατριαρχικό μοντέλο οικογένειας –όχι μόνον ως προς τη δομή της οικογένειας, αλλά και ως προς την κατανομή της εξουσίας στο ζευγάρι. Παρά την υποστήριξη κάποιων δικαιωμάτων των γυναικών στη δημόσια σφαίρα, οι αντιλήψεις για τους έμφυλους ρόλους στο επίπεδο των προσωπικής /οικογενειακής ζωής ήταν παραδοσιακές.

Μολονότι ήταν υπερ της οικογενειακής ζωής, εκτιμούσαν την αγαμία αν οι γυναίκες αφιερωνόταν στις δραστηριότητες του κινήματος –τότε ήταν και θεμιτή επιλογή και όχι ‘’απόκλιση’’ από τον έμφυλο ρόλο της γυναίκας. Βέβαια επιλέγοντας την αγαμία και την κοινοτική ζωή αποκτούσαν ανεξαρτησία από την οικογένεια καταγωγής τους, αλλά αντιμετωπιζόταν και με καχυποψία γιατί αυτό δεν ήταν συμβατό με τα έμφυλα στερεότυπα.

Δεν γνωρίζω αν υπάρχει, αλλα θα είχε ενδιαφέρον να συγκριθεί η κοινοβιακή ζωή της γυναικείας αδελφότητας Ζωής με άλλες μορφές κοινοβιακής ζωής –θρησκευτικές ή μη.

Πάντως τελικά το πρώτο βημα ορθόδοξου φεμινισμού έμεινε μετέωρο. Κρίμα.

Σε ένα άλλο κείμενό της ασχολείται με τις έμφυλες όψεις της οικονομικής κρίσης και εκφράζει την επιθυμία της η Ορθόδοξη Εκκλησία της Ελλάδας να προβάλλει έναν απελευθερωτικό και υποστηρικτικό δημόσιο λόγο. Πράγματι σήμερα ενώ πολλές οικογένειες αντιμετωπίζουν δυσκολίες, προσπαθούν να φτιάξουν σχέδια “επιβίωσης” και να βρουν ψύχραιμα τρόπους για να διαχειρισθούν τη κρίση, αυτό να είναι δυνατόν για όλες. Οι αρνητικές επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης  πλήττουν περισσότερο τις οικονομικά και κοινωνικά ασθενέστερες ομάδες, όπως είναι οι γυναίκες και τα άτομα ή νοικοκυριά χαμηλού εισοδήματος –όπως είναι, για παράδειγμα, η πλειονότητα των νοικοκυριών με μόνες μητέρες. Δηλαδή οι επιπτώσεις της κρίσης κατανέμονται άνισα καθώς επικάθονται σε ήδη προϋπάρχουσες ανισότητες. Η απουσία προϋποθέσεων για αλλαγή της ζωής και θετικής προοπτικής εντείνει ακόμα περισσότερο τον κοινωνικό αποκλεισμό ομάδων που ζούσαν ήδη από πιο μπροστά σε συνθήκες φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού. Από την οικονομική στην οικογενειακή κρίση η απόσταση δεν είναι μεγάλη.

Είναι γεγονός, ότι η οικονομική κρίση δημιουργεί σοβαρά προβλήματα σε θέματα που αφορούν στην ισότητα των δυο φύλων καθώς μειώνονται οι προϋπολογισμοί που διατίθενται για την υλοποίηση των πολιτικών ισότητας, υποβαθμίζονται, συρρικνώνονται ή καταργούνται αρκετές κοινωνικές υπηρεσίες και απειλείται ακόμα και η ποιοτική λειτουργία ορισμένων βασικών τομέων της καθημερινότητας που καλύπτουν κοινωνικές ανάγκες και υποδομές. Αυτό πλήττει διπλά τις γυναίκες –εργαζόμενες που αποτελούν την πλειοψηφία του ανθρώπινου δυναμικού σε αυτόν τον τομέα της αγοράς εργασίας, και τις γυναίκες –ως αποδέκτριες των υπηρεσιών αυτών με την έννοια ότι αυτές ακόμα επωμίζονται το κύριο μερίδιο ευθύνης για την ανατροφή των παιδιών και τη φροντίδα των ηλικιωμένων. Αν συνυπολογίσουμε ότι η μείωση των εισοδημάτων ενός μεγαλύτερου αριθμού  νοικοκυριών δεν θα επιτρέπει τόσο εύκολα την αγορά αυτών των υπηρεσιών, αυτό   αναμένεται  να επηρεάσει αρνητικά την απασχόληση των γυναικών. Αυτές οι εξελίξεις φέρνουν ανατροπές στις έμφυλες σχέσεις –όχι βέβαια προς την κατεύθυνση της ισοτιμίας. Δυστυχώς όμως αυτά τα θέματα  εντάσσονται στα «αποσιωπούμενα» της οικονομικής κρίσης, στις «παράπλευρες» επιπτώσεις των μνημονιακών πολιτικών. Με χαροποιεί ιδιαίτερα που μια θεολόγος όχι μόνον βάζει αυτά τα ζητήματα, αλλά και που διερευνά τις δυνατότητες του θεολογικού λόγου να συμβάλλει στην υπέρβασή τους.

Ως πρόεδρος της Επιτροπής Φύλου και Ισότητας αλλά και ως μέλος ΔΕΠ σε ένα τμήμα (πτδε) που από τη δημιουργία του το 1985 -86 είχε στο πρόγραμμα σπουδών του ως υποχρεωτικά γνωστικά αντικείμενα και ως επιλεγόμενα μαθήματα φύλου, θα ήθελα θέματα όπως τα παραπάνω αλλά και γενικότερα έμφυλες προσεγγίσεις να υπάρχουν στα προπτυχιακά και μεταπτυχιακά προγράμματα σπουδών των Θεολογικών Σχολών στην Ελλάδα. Δεν το γνωρίζω.

Αυτό που γνωρίζω από την καταγραφή των μαθημάτων φύλου που κάναμε ως επιτροπή το ακαδημαϊκό έτος 2015 -16 είναι ότι υπήρχε ένα μάθημα στη Θεολογική του ΑΠΘ ‘’Φύλο, Πολιτισμός, Θρησκεία’’. Δεν ξέρω αν προστέθηκαν και άλλα ή αν υπάρχουν έμφυλες προσεγγίσεις στο περιεχόμενο ορισμένων μαθημάτων. Κατά το εαρινό εξάμηνο του προηγούμενου ακαδημαϊκού έτους, με προτροπή μου ως προέδρου προς τις Κοσμητείες δημιουργήθηκαν Επιτροπές Φύλου και Ισότητας στις περισσότερες Σχολές του ΑΠΘ έτσι ώστε, αυτόνομα ή/και σε συνεργασία με την Επιτροπή Φύλου και Ισότητας στο ΑΠΘ,  να προωθούν το ζήτημα  της ισότητας των φύλων σε όλα τα επίπεδα οργάνωσης και λειτουργίας στο ΑΠΘ. Στο πλαίσιο αυτό αναλάβαμε πρωτοβουλία για ενθάρρυνση της δημιουργίας διατμηματικών μαθημάτων Φύλου σε επίπεδο Σχολών ώστε να είναι πιο στοχευμένα θεματικά και να ανταποκρίνονται περισσότερο στα επιστημονικά ενδιαφέροντα των φοιτητών/τριών μέσω των Επιτροπών Φύλου των Σχολών. Πάντως μέχρι τώρα δεν έχω κάποια αντίστοιχη πληροφόρηση.

Κατηγορίες: ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ | Ετικέτες: | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Σπυριδούλα Αθανασοπούλου–Κυπρίου (2016). Στο όριο -Έμφυλα κείμενα χριστιανικής παρουσίας, ιστορίας, κρίσης και ελπίδας. Αθήνα: Αρμός

Δρ. Σπυριδούλα Αθανασοπούλου-Κυπρίου, Στο Όριο. Έμφυλα κείμενα χριστιανικής παρουσίας, ιστορίας, κρίσης και ελπίδας, Αρμός 2016, σελ. 213

H ομιλία της Δρ. Ελένης Κασσελούρη-Χατζηβασιλειάδη (Υπεύθυνη Σπουδών & Έρευνας Π.ΙΝ.ΕΠ.Θ./Ε.Κ.Δ.Δ.Α. Διδάσκουσα στο Ε.Α.Π.) στην παρουσίαση του βιβλίου στη Θεσσαλονίκη

KasselouriΤο βιβλίο της Σπυριδούλας Αθανασοπούλου-Κυπρίου «Στο όριο. Έμφυλα κείμενα χριστιανικής παρουσίας, ιστορίας, κρίσης και ελπίδας», είναι συλλογή άρθρων που η συγγραφέας έγραψε με ποικίλες αφορμές: είναι εισηγήσεις σε συνέδρια, είναι παρουσιάσεις βιβλίων εξ αφορμής των οποίων προχωρά η ίδια σε μια κριτική ανάγνωση στερεοτύπων και συμπεριφορών, είναι άρθρα δημοσιευμένα σε έγκριτα θεολογικά περιοδικά στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Θα ξεκινήσω με ένα σύντομο σχόλιο  για το εξώφυλλο και για την ακόμη μια φορά εξαιρετική δουλειά των εκδόσεων Αρμός. Το εξώφυλλο έχει το πρόσωπο ενός ή ορθότερα δύο παιδιών. Το ένα λευκό, οικείο στις δικές μας καταβολές. Το άλλο μελαχρινό με μαύρα εκφραστικά μάτια, ίσως ένα παιδί από τη Συρία ή το Ιράκ. ένα παιδί που έρχεται να προκαλέσει με την παρουσία του. ένα παιδί που αναρωτιόμαστε εάν πρέπει να πάει στο ελληνικό σχολείο με τα δικά μας παιδιά και να κοινωνήσει στην ελληνική παιδεία, για την οποία διατεινόμαστε ότι είναι οικουμενική.

Ο ίδιος ο τίτλος του βιβλίου, εξάλλου, δηλώνει ότι όταν και όπου έχουμε να αναμετρηθούμε με τις προσωπικές μας αξίες, την πίστη, την ελπίδα, τα όνειρα και τις προσδοκίες μας και να συναντηθούμε  με την ιστορία-σκληρή και δύσκολη συνήθως- εκεί έρχονται και υψώνονται μπροστά μας τα όρια. Τα κείμενα της Αθανασοπούλου υπενθυμίζουν ότι εάν υπάρχει κάτι που κάνει τον Ιησού να διαφέρει από τους άλλους δασκάλους και φιλοσόφους είναι ακριβώς αυτή η υπέρβαση των ορίων, η υπέρβαση του ‘νόμου’, του στερεότυπου, του φόβου, με ένα μόνο μέσο και τρόπο, τη θυσιαστική αγάπη.

Ας πάρουμε, όμως, τα πράγματα από την αρχή. Τα κείμενα του βιβλίου χωρίζονται σε τέσσερις ενότητες, αυτές της παρουσίας, της ιστορίας, της κρίσης και της ελπίδας.

Η λέξη παρουσία, είναι σύνθετη και κλείνει μέσα της το παρόν και την ουσία, δύο έννοιες βαθιά θεολογικές που δε χρειάζεται να αναλύσω εδώ. Να πω μόνο ότι εάν δεν μπορούμε να διαβάσουμε την ουσία του παρόντος με μάτια καθαρά, ειλικρίνεια και θάρρος, δε θα μπορέσουμε να πορευθούμε στο μέλλον. Δεν είναι τυχαίο ότι η λειτουργική μας γλώσσα αφορά στο παρόν, ακόμη και όταν αναφέρεται στην προσδοκία μας για τα Έσχατα (προσδοκώ Ανάσταση νεκρών….). Δύο κείμενα φιλοξενούνται στην ενότητα της παρουσίας: το πρώτο αναφέρεται στο διάλογο Ορθοδοξίας-αριστεράς και το δεύτερο στο δημόσιο λόγο και την εν γένει παρουσία της Ορθοδοξίας στο δημόσιο χώρο.

Το δεύτερο μέρος μαρτυρά την ιστορία και φιλοξενεί τρία κείμενα. Η σχέση ιστορίας-Ορθοδοξίας  είναι, πολλάκις, ισχνή και, θα τολμούσα να πω, ‘προβληματική’. Οι Ορθόδοξοι έχουμε ένα ισχυρό εσχατολογικό όραμα, με στέρεα τριαδολογικά θεμέλια, που, όμως, δυσκολεύεται να διαλεχτεί με την ιστορία και το σύγχρονο κόσμο, με τις προκλήσεις και τις επιταγές τους. Το πρώτο κείμενο αφορά στις γυναικείες αδελφότητες της Ζωής ή του ρόλου τους στην ανάπτυξη ενός γυναικείου φεμινισμού στην Ελλάδα. Το κείμενο είναι πρωτότυπο, αφού η συγγραφέας δούλεψε τόσο ιστορικά όσο και με ποιοτική έρευνα, μέσα δηλαδή από συνεντεύξεις γυναικών μελών της αδελφότητας. Ένα από τα συμπεράσματα του, που εγώ βρίσκω συναρπαστικό, είναι ότι στοιχεία απελευθέρωσης από προκαταλήψεις και στερεότυπα μπορούν να  ανιχνευθούν και σε περιβάλλοντα με ισχυρή πατριαρχική δομή και κουλτούρα. Με αφορμή το βιβλίο της Ιωάννας Παπαγιάννη για την ατομική ψυχολογία, η συγγραφέας αναδεικνύει, στο δεύτερο κείμενο της ενότητας, ότι κάθε ατομικό είναι ταυτόχρονα και κοινωνικό και κάθε στερεοτυπική αντίληψη βασίζεται στην μονοδιάστατη ανάγνωση της ιστορίας. Ο διάλογος, εξάλλου, ψυχολογίας-παιδαγωγικής μας καλεί να αλλάξουμε τα κριτήρια, αλλά, κυρίως και πρωτίστως, τη γλώσσα που χρησιμοποιούμε. Το τρίτο κείμενο με αφορμή το βιβλίο του Ιωσήφ Βιβιλάκη, Το κήρυγμα ως Performance αναδεικνύει ένα ακόμη σημαντικό γεγονός: το κήρυγμα, έτσι όπως κατανοείται στο χώρο της εκκλησίας τουλάχιστον, μπορεί να λαμβάνει χώρα σε μη συμβατικά χρονοπλαίσια, ασύνδετα πολλές φορές με τα πρέπει και τους κανόνες. Παράδειγμα το κήρυγμα της αδελφής Γαβριηλίας, η οποία λειτουργεί ως ιερή κήρυκας χωρίς να την ονομάζει κανείς έτσι.

Η τρίτη ενότητα του βιβλίου ‘παλεύει’ με την κρίση. Έχει υποστηριχθεί από πολλούς και πολλές, από διάφορους επιστημονικούς χώρους, ότι η κρίση που βιώνει η ελληνική κοινωνία τα τελευταία χρόνια δεν είναι οικονομική αλλά πρωτίστως ‘ηθική’, ‘πνευματική’ ή ‘πολιτισμική’. Πως βλέπει η ορθόδοξη εκκλησία αυτήν την κατάσταση; Πως συμβάλλει στην υπέρβασή της; Μπορεί μια φεμινιστική ανάγνωση της κρίσης, των αιτίων και των συνεπειών της, να αποδεσμεύσει δημιουργικές δυνάμεις που θα οδηγήσουν σε αλλαγή και μεταμόρφωση; Αυτά είναι κάποια από τα ερωτήματα τα οποία διαπραγματεύονται τα κείμενα της συγκεκριμένης ενότητας. Ας μη λησμονούμε ότι ο φεμινισμός δεν αποτελεί μόνο μια θεωρία, αλλά μια βιωματική διαδικασία που αγωνιά και αγωνίζεται για να αλλάξει κάθε δομή αδικίας, πόνου, εκμετάλλευσης, καταπίεσης, όχι μόνο για τις γυναίκες, που αδιαμφισβήτητα, όπως δείχνουν τα ερευνητικά δεδομένα, πλήττονται περισσότερο, αλλά και για κάθε πρόσωπο ή ομάδα που δέχεται τις επιπτώσεις όλων των παραπάνω. Η φεμινιστική ανάγνωση της Αγίας Γραφής και της παράδοσης αφορά όλες τις χριστιανικές παραδόσεις, με έντονες ζυμώσεις τόσο στη Ρωμαιοκαθολική εκκλησία όσο και στις διάφορες προτεσταντικές ομολογίες, όπου σε κάποιες από αυτές έχουμε χειροτονία γυναικών και δη επισκόπων, αλλά το γεγονός αυτό δεν μεταμορφώνει αυτόματα δομές, νοοτροπίες και αντιλήψεις, που συνεχίζουν να είναι καταπιεστικές. Με αφορμή ένα συλλογικό τόμο για την οικογένεια, η συγγραφέας συζητά το ρόλο των συζύγων, το πατριαρχικό μοντέλο οικογένειας, που ενώ έχει προ πολλού ξεπεραστεί στην πράξη λόγω των κοινωνικο-οικονομικών συνθηκών, η στερεοτυπική αντίληψη περί πάτερ-φαμίλια συνεχίζει να το στοιχειώνει, με πολύ αρνητικές συνέπειες για όλα τα μέλη της οικογένειας.

Η τελευταία ενότητα του βιβλίου με τίτλο την ελπίδα φιλοξενεί τρία, επίσης, ενδιαφέροντα κείμενα. Το πρώτο διαλέγεται με το στοχασμό μιας μεγάλης σύγχρονης μεταμοντέρνας κοσμικής φεμινίστριας της Τζούντιθ Μπάτλερ με αφορμή το θέμα της χειροτονίας των γυναικών στην ορθόδοξη εκκλησία. Είναι καρπός μιας εισήγησης στο διεθνές συνέδριο για το θεσμό των Διακονισσών στην Ορθόδοξη εκκλησία, το οποίο έλαβε χώρα στη Θεσσαλονίκη το 2016 από το Κέντρο Οικουμενικών, Ιεραποστολικών και Περιβαλλοντικών Μελετών «Μητροπολίτης Παντελεήμων Παπαγεωργίου» και τη Θεολογική Σχολή Θεσσαλονίκης. Το δεύτερο κείμενο γράφτηκε με αφορμή την έκδοση της μεταπτυχιακής εργασίας μιας φοιτήτριας στο Ε.Α.Π., της Αφροδίτης Σφαιροπούλου, η οποία στην έρευνα της αναζήτησε θεολογικές καταβολές και στοχασμούς στο έργο της Sarah Kein. Η Sarah Kein θεωρείται μια από τις σημαντικότερες θεατρικές συγγραφείς της γενιάς της, η οποία αυτοκτόνησε σε ηλικία 28 ετών, έχοντας αφήσει πίσω της πέντε θεατρικά έργα, που σύμφωνα με μελετητές του χώρου ανανέωσαν το σύγχρονο θέατρο. Το τελευταίο κείμενο γράφτηκε με αφορμή ένα ντοκιμαντέρ για το γυναικείο συγκρότημα Pussy Riot και το σάλο που είχε προκληθεί από την εισβολή του το 2012 σε ναό στην Μόσχα. Η σύλληψη των γυναικών για προσβολή του θρησκευτικού συναισθήματος και άλλες κατηγορίες, και κυρίως η σκηνή της βίαιης προσαγωγής τους παραλληλίζεται από τη συγγραφέα με τη διήγηση της μοιχαλίδας, που προσάγεται βίαια για λιθοβολισμό (Ιω. 8:3-8). Ο Ιησούς σιωπηλός συγχωρεί. Η κοινωνία μας εξ ονόματος του καταδικάζει. Το κείμενο της Αθανασοπούλου κλείνει πολύ όμορφα και γι’ αυτό παραθέτω: «Και τι τραγική ειρωνεία!  Ο Χριστός θυσιάστηκε, όπως θα έπρεπε να θυμούνται τουλάχιστον οι χριστιανοί, ώστε να μην υπάρχουν πια εξιλαστήρια θύματα και κανένας να μην ξεπλένει τις δικές τους αμαρτίες με ξένο αίμα».

Κατηγορίες: ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ | Ετικέτες: | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Δρ. Σπυριδούλα Αθανασοπούλου-Κυπρίου, Στο Όριο. Έμφυλα κείμενα χριστιανικής παρουσίας, ιστορίας, κρίσης και ελπίδας, Αρμός 2016, σελ. 213

Έμφυλες ταυτότητες και χριστιανική μαρτυρία

H ομιλία του Ομότιμου Καθηγητή του ΑΠΘ Πέτρου Βασιλειάδη στην παρουσίαση του βιβλίου της Σπυριδούλας Αθανασοπούλου-Κυπρίου «Στο όριο» στη Θεσσαλονίκη

VassiliadisΗ έννοια της ταυτότητας, που συχνά χρησιμοποιείται σήμερα από τους μελετητές, είναι αρκετά διφορούμενη. Παλαιότερα, η ταυτότητα εθεωρείτο «δεδομένη». Αντίθετα στις μέρες μας, ύστερα από  έρευνες των κοινωνικών επιστημών – που όμως τα πορίσματά τους αμφισβητούνται από ορισμένους – υποστηρίζεται ότι πρόκειται περί «κατασκευής». Γι’ αυτό και γίνεται λόγος περί «διαμόρφωσης» της ταυτότητας ενός ατόμου ή μιας ομάδας, υπό την έννοια της «δυναμικής διαδικασίας», μέσω της οποίας το άτομο ή η ομάδα διαφοροποιούνται συνεχώς από το περιβάλλον τους, αναπτύσσοντας έτσι «ένα νέο ήθος». Η νεωτερική, λοιπόν, και μετα-νεωτερική ηθική επιχειρεί με κάθε τρόπο να επιβάλει ένα «περιεκτικό ήθος», ενώ οι παραδοσιακές κοινωνίες, και κυρίως οι θρησκείες, υπεραμύνονται ενός «αποκλειστικού ήθους».  Η πρώτη επιδιώκει ενσωμάτωση μιας ομάδας στο κοινωνικό της πλαίσιο, το οποίο πολλές φορές επιχειρεί να διαμορφώσει, ενώ οι δεύτεροι επιζητούν την αναγκαία απόσταση με εμμονή στις ισχύουσες αξίες. Κι αυτό γιατί η οποιαδήποτε «κατασκευή» έχει ανθρωποκεντρικά χαρακτηριστικά, και μερικές φορές αντιστρατεύεται τις αιώνιες, ή και αποκεκαλυμμένες, αλήθειες.

Υπάρχουν, βέβαια, και περιπτώσεις, ακόμη και στα κείμενα της Καινής Διαθήκης, όπου το ήθος μιας – ή και – κάθε ομάδας είναι μικτό, οπότε η «αποκλειστική» της πλευρά ιχνογραφεί το όριο, με συνέπεια κάθε τι διαφορετικό να αποτελεί έκτοτε το έξω για την ομάδα, το αιρετικό κλπ., ενώ η «περιεκτική» της πλευρά εκφράζει το πολλαπλό και βρίσκεται σε συνεχή εξέλιξη (αρκετά κατατοπιστικός είναι και ο πρόσφατα εκδοθείς συλλογικός τόμος Eberhard Bons, Karin Finsterbusch (εκδ.), Konstruktionen individueller und kollektiver Identität (I): Altes Israel/Frühjudentum, griechische Antike, Neues Testament/Alte Kirche – Studien aus Deutschland und Frankreich, Vandenhoeck & Ruprecht, 2016).

Θα επιχειρήσω να παρουσιάσω το βιβλίο «Στο όριο. Έμφυλα κείμενα χριστιανικής παρουσίας, ιστορίας, κρίσης και ελπίδας» (εκδόσεις Αρμός 2016), της αγαπητής Ντένιας, της εκλεκτής συναδέλφου Σπυριδούλας Αθανασοπούλου-Κυπρίου, από την σκοπιά της χριστιανικής μαρτυρίας, θεολογικά και βιβλικά. Παρακολουθώ με εξαιρετικό ενδιαφέρον το έργο της, μια και ο ίδιος – κατά την ακαδημαϊκή μου σταδιοδρομία – την κοινωνιολογική και φεμινιστική ερμηνευτική προσπάθησα να αναδείξω, ερευνητικές περιοχές αν όχι εντελώς άγνωστες στον χώρο μου, τουλάχιστον «στο όριο». Και μπορώ υπεύθυνα να καταθέσω, ότι από την γραφίδα της ξεπήδησαν τα πλέον ενδιαφέροντα στοιχεία για μια αυθεντική μαρτυρία της Ορθόδοξης Εκκλησίας, αν φυσικά τις επόμενες δεκαετίες γίνουν κτήμα της οι αποφάσεις της πρόσφατης Πανορθόδοξης Συνόδου.

 «Είναι αδύνατο να προβλέψουμε τι θα γίνει με τις σεξουαλικές διαφοροποιήσεις στο μέλλον, σε διακόσια ή τριακόσια χρόνια. Ένα πράγμα δεν πρέπει να λησμονούμε: οι άνδρες και οι γυναίκες εμπλέκονται σε έναν ιστό αιώνων πολιτιστικών προσδιορισμών, που είναι σχεδόν αδύνατο να αναλυθούν στην πολυπλοκότητά τους. Είναι πλέον αδύνατο να μιλάμε για «γυναίκα» ή για «άνθρωπο» χωρίς να παγιδευόμαστε μέσα σε ένα ιδεολογικό θέατρο, όπου ο πολλαπλασιασμός αναπαραστάσεων, αντανακλάσεων, αναγνωρίσεων, μετασχηματισμών, παραμορφώσεων, συνεχούς  αλλαγής  εικόνων και φαντασιώσεων, ακυρώνει εκ των προτέρων οποιαδήποτε εκτίμηση». Η παραπάνω διατύπωση (πριν από μισό περίπου αιώνα από τις Helene Cixous and Catherine Clement, στο πολύ διεισδυτικό έργο τους La Jeune Née, 1975, και σε αγγλ. μετ. The Newly Born Woman, 1986), δίνει νομίζω ανάγλυφα το πλαίσιο μέσα στο οποίο καλείται η Εκκλησία να καταθέσει την μαρτυρία της για θέματα κοινωνικής και ατομικής ηθικής.

Μετά τον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο νέα ηθικά ζητήματα έχουν ανακύψει, αναγκάζοντας τον χριστιανικό κόσμο, και κυρίως τη θεολογία, να απαντούν σχεδόν πάντοτε εν θερμώ, ως επί το πλείστον απολογητικά, αγνοώντας τις περισσότερες φορές τα νεότερα δεδομένα της επιστήμης (βλ. τις αντιδράσεις σε παγκόσμιο επίπεδο – δυστυχώς με βίαιο τρόπο και σε Ορθόδοξες κοινωνίες – εναντίον των λεγόμενων παρελάσεων υπερηφάνειας [Pride Parades], τις δραστηριότητες των Femen, και ιδίως των Pussy riots στον ρωσικό καθεδρικό του Σωτήρος Χριστού, και πρόσφατα στην χώρα μας τον αμετροεπή διάλογο για τις «έμφυλες ταυτότητες» κλπ).

Η αλλαγή αυτή των ηθών ήταν ιδιαίτερα εμφανής στη Μεγάλη Βρετανία, εξαιτίας της διαβόητης έκθεσης του Κίνσεϊ (Kinsey Report) που είχε ως αποτέλεσμα την αποποινικοποίηση της σεξουαλικής – κυρίως της ομοφυλόφιλης – συμπεριφοράς (Τhe Sexual Offenses Act του 1967), αλλά και στις Ηνωμένες Πολιτείες στις αρχές της δεκαετίας του ’70, όταν καταργήθηκαν όλοι οι νόμοι που κατηγοριοποιούσαν την ομοφυλοφιλική δραστηριότητα ως αδίκημα κολάσιμο από το νόμο. Μόλις προχθές ο Donald Trump κατήργησε και το νόμο για πέραν των δύο φύλων δημόσιες τουαλέτες. «Σήμερα υπάρχει σαφής διάκριση μεταξύ του τι είναι αμαρτία και τι είναι ένα έγκλημα: Η μοιχεία ήταν πάντα αμαρτία, αλλά στις περισσότερες χώρες δεν αποτελεί αδίκημα κολάσιμο από το νόμο. Ο βιασμός, αντιθέτως, συνεχίζει να είναι και αμαρτία και έγκλημα. Αυτό έχει οδηγήσει σε σύγχυση και, τελικά, στο ερώτημα αν κάτι το οποίο δεν είναι έγκλημα πρέπει να θεωρείται αμαρτία» (John R. W. Stott, Homosexual Partnerships: Why SameSex Relationships Are Not a Christian Option, Downers Grove, Illinois 1985, σελ.  5).

Για την αντιμετώπιση αυτής της νέας κατάστασης η χριστιανική (και κυρίως η Ορθόδοξη) θεολογία εμφανίζεται ανέτοιμη. Απαιτείται, ως εκ τούτου, (α) θεολογικός επαναπροσδιορισμός της «ανθρώπινης σεξουαλικότητας», (β) νέα δυναμική ερμηνευτική προσέγγιση των βιβλικών (αλλά και των πατερικών) κειμένων, και κυρίως (γ) συνετή αντιμετώπιση της εξέλιξης της επιστήμης, και κυρίως της κοινωνιολογίας, αν θέλουμε η Εκκλησία να επανακάμψει δυναμικά, φιλάνθρωπα και αγαπητικά στο δημόσιο χώρο.

(α) Σε μια «Επιστολή από το Sheffield», όπου είχε συνέλθει στις αρχές της οικουμενικής δεκαετίας «Εκκλησίες αλληλέγγυες προς τις γυναίκες» σχετική χριστιανική συνδιάσκεψη, διατυπώθηκε μια πολυσυζητημένη πρόταση, η οποία ανέφερε επί λέξει: «χαιρετίζουμε την αναγνώριση ότι η ανθρώπινη σεξουαλικότητα δεν έρχεται σε αντίθεση με την (χριστιανική) πνευματικότητα, η οποία είναι ενιαία και αφορά το σώμα, το νου και το πνεύμα στην ολότητά τους…Δυστυχώς όμως η σεξουαλικότητα αυτή καθαυτή ήταν για αιώνες, και συνεχίζει να είναι, προβληματική για τον χριστιανισμό» (Connie Parvey (εκδ.), The Community of Women and Men in the Church: The Sheffield Report, Geneva, WCC 1981, σελ. 83εξ).

Στην Αγία Γραφή, βέβαια, ο άνθρωπος δεν προσδιορίζεται από τη φύση του, είτε αυτή είναι η σωματική του υπόσταση είτε η υλικός κόσμος που τον περιβάλλει, αλλά από την σχέση του με το Θεό και τους συνανθρώπους του. Ως εκ τούτου η σωτηρία του δεν επιτυγχάνεται μέσω της οποιασδήποτε άρνησης της σωματικότητας, συμπεριλαμβανομένης και της σεξουαλικότητας, και της διαφυγής του σε έναν δήθεν «πνευματικό» κόσμο. Πολύ περισσότερο η παρακοή των πρωτοπλάστων έγινε αφορμή να κληρονομήσει η ανθρωπότητα όχι κάποια ενοχή, και μάλιστα συνδεδεμένη με τη σεξουαλικότητα, αλλά την θνητότητα και την φθαρτότητα. Οι σωματικές και πνευματικές λειτουργίες του εκλαμβάνονται ως αδιάσπαστη ενότητα και αμφότερες μπορούν είτε να τον απομακρύνουν από τον Θεό, είτε να τον θέσουν στην υπηρεσία του, δηλαδή σε κοινωνία μαζί του. Η «σαρξ» του ανθρώπου δεν ρέπει προς το κακό, ούτε είναι εξαιρετικά επικίνδυνη. Γίνεται τέτοια μόνον όταν ο άνθρωπος στηρίζει την ύπαρξή του σ’ αυτήν. Η ακατάσχετη (και ετεροφυλική) και αφύσικη (όχι μόνο ομοφυλόφιλη) σεξουαλική δραστηριότητα απ’ τη μια, αλλά και η φαρισαϊκή υποκριτική θρησκευτικότητα από την άλλη, είναι (τουλάχιστον για τον απόστολο Παύλο) παραδείγματα εσφαλμένου προσανατολισμού της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Γενικά, η απολύτρωση δεν είναι ούτε φυσικό, ούτε μεταφυσικό γεγονός, με το οποίο ακυρώνεται η σωματικότητα.

Αλλά και στην ανατολική χριστιανική παράδοση, όπως είχε προ πολλού υποστηρίξει ο J. Meyendorff, «η ανθρώπινη φύση δεν αποτελεί μια στατική, ‘κλειστή’, αυτόνομη οντότητα, αλλά μια δυναμική πραγματικότητα. Αυτή καθ’ αυτή η ανθρώπινη υπόσταση προσδιορίζεται από τη σχέση της με τον Θεό» (Byzantine Theology. Historical Trends and Doctrinal Themes, New York 19792, σ. 2). Η φύση, επομένως, του ανθρώπου δεν απώλεσε κατά την πτώση τη δυναμική της, αφού με τη χάρη του Θεού μπορεί να μεταμορφωθεί. Ο ρόλος μάλιστα της χάρης του Θεού συνίσταται στο ότι ουσιαστικά παρέχει στον άνθρωπο την «φυσική» του υπόσταση (στο ίδιο, σ. 143 και 138). To θέμα επομένως της ανθρώπινης σεξουαλικότητας (βλ. για το θέμα αυτό περισσότερα στη μελέτη μου «Ο ιερός Αυγουστίνος ως ερμηνευτής του Αποστόλου Παύλου και το πρόβλημα της ανθρώπινης σεξουαλικότητας», Θεολογία 81 [2010], 129-158) σχετίζεται άμεσα με την χριστιανική ανθρωπολογία, για την οποία θα μιλήσω πιο κάτω.

(β) Σε θεολογικό επίπεδο η αντιπαράθεση για ορισμένα θέματα με τα οποία ασχολείται το Όριο (ομοφυλοφιλία, έμφυλες ταυτότητες) κατά κύριο λόγο έλαβε χώρα με μεγάλη οξύτητα σε επίπεδο βιβλικής επιστήμης, εξ αιτίας και της μεγάλης προτεσταντικής παράδοσης των ανωτέρω μνημονευθέντων κρατών (ΗΠΑ και ΗΒ). Και επειδή οι κύριες βιβλικές αναφορές στο θέμα – που σημειωτέον είναι αναλογικά ελάχιστες έως μηδενικές στην λοιπή βιβλική γραμματεία, συμπεριλαμβανομένης και της διδασκαλίας του Ιστορικού Ιησού – προέρχονται από  το corpus paulinum, εκεί εστιάζεται η ιδεολογική αντιπαράθεση. Για το ζήτημα της ομοφυλοφιλίας έχουμε πλέον πολλές μελέτες σε υψηλό επίπεδο, ασχέτως αν μερικές εμφορούνται από συγκεκριμένες ιδεολογικές προϋποθέσεις. Εκεί που φαίνεται να υπάρχει (θεολογικά) ομοφωνία είναι στην διάκριση μεταξύ του εφάμαρτου της όποιας πράξεως και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (οι περιπτώσεις σιωπηλής (;) εκκλησιαστικής στήριξης νομοθετικών ρυθμίσεων της Ρωσίας του Πούτιν, ή του ριζοσπαστικού Ισλάμ, αποτελούν εξαιρέσεις που επιβεβαιώνουν τον κανόνα). Υπάρχουν επίσης πολύ ενδιαφέρουσες ερμηνευτικές αναλύσεις και εξηγητικές προτάσεις των συγκεκριμένων βιβλικών χωρίων, με την βοήθεια των νέων ερμηνευτικών μεθόδων (τιμή-ατιμία/αισχύνη => αναδεικνύοντας τον ανατρεπτικό και ριζοσπαστικό – και οπωσδήποτε όχι συντηρητικό – χαρακτήρα του κηρύγματος του Ιστορικού Ιησού και της Πρώτης Εκκλησίας).

Κάνοντας μια σφαιρική, όσο πιο ουδέτερη μπορούσα, ανάλυση, υποστήριξα πρόσφατα («Ο Απόστολος Παύλος για την ομοφυλοφιλία. Μια πρώτη ιεραποστολική και βιβλική προσέγγιση, academia.edu/13225813), πως ο απόστολος Παύλος δεν καταδικάζει την ομοφυλοφιλική τάση, η οποία με βάση τα νεότερα επιστημονικά δεδομένα μπορεί και να αποδειχθεί ως τάση και στάση που δεν οφείλεται στην ανθρώπινη επιλογή, αλλά την ομοφυλοφιλική πράξη. Επειδή, όμως, κατά κάποιο τρόπο ως εσφαλμένος προσανατολισμός της ανθρώπινης συμπεριφοράς, συνδέεται με άρνηση ή εχθρική στάση προς τον Θεό. Τα κύρια επιχειρήματά του ήταν (i) ότι η ομοφυλοφιλία αποτελούσε ίδιον του θρησκευτικού και κοινωνικού (ειδωλολατρικού δηλαδή) περιβάλλοντός του, που λάτρευε «τη κτίσει παρά τον κτίσαντα», και (ii) γιατί βρισκόταν σε αναντιστοιχία της με την τάξη της θεϊκής δημιουργίας.

Γι’ αυτόν τον λόγο υποστήριξα την ανάγκη διατύπωσης σαφούς και θεολογικά τεκμηριωμένης άποψης και νέα ερμηνευτική προσέγγιση, ένα νέο «παράδειγμα», βασισμένο: (i) στην εσχατολογική και εκκλησιολογική ταυτότητα της Εκκλησίας, (ii) την γενικότερη παύλεια (αλλά και την μετέπειτα βυζαντινή) τακτική της «κοινωνικής ενσωμάτωσης», αλλά και  (iii) την φιλάνθρωπη πρακτική της Ορθόδοξης κανονικής παράδοσης.

(γ) Η πλέον άγνωστη πτυχή της επιστημονικά διαμορφωθείσας για τα φλέγοντα αυτά θέματα άποψης είναι αναμφισβήτητα η κοινωνιολογική θεώρηση του «κοινωνικού φύλου» (gender). Ο όρος «κοινωνικό φύλο» σήμερα χρησιμοποιείται συνήθως εκεί που παλαιότερα απαντούσε ο όρος  sex. Kι αυτό γιατί το sex συνήθως κατέληξε να αναφέρεται κυρίως στην σεξουαλική δραστηριότητα και ιδιαίτερα τη σωματική συνουσία. Η αλλαγή, όμως, στην χρήση της σχετικής ορολογίας (από sex σε gender) οφείλεται στην επέκταση της έννοιας του «φύλου» από τους κοινωνιολόγους για να εκφράσουν διαφορετικές σεξουαλικά προσανατολισμένες ομάδες και συμπεριφορές. Ωστόσο, στην παραδοσιακή Αγγλική γλώσσα υπάρχουν δύο φύλα (στα λατινικά sexus), άνδρες και γυναίκες, και τέσσερα γένη ή τάξεις (στα λατινικά genera): masculine  (αρσενικό, που συνήθως σχετίζεται με τους άνδρες), feminine (που συνήθως συνδέεται με τις γυναίκες), neuter (ουδέτερο, που συνήθως συνδέεται με τους ομοφυλόφιλους ή τις λεσβίες, και common (κοινό, που συνήθως συνδέεται με τους transgender).

H νέα αυτή ορολογία συνεχίζει να είναι αμφιλεγόμενη μεταξύ των θεολόγων, οι πλέον ανοιχτοί των οποίων (όπως π.χ. ο Αγγλικανός ομότιμος καθηγητής της Οξφόρδης Stuart Hall) τονίζουν πώς «απαιτείται προσοχή με αυτή τη γλώσσα» (Stuart Hall, «Sex and the Divine Persons. Problematic English Language in The Church of the Triune God,” in P. Vassiliadis-M. Goutzioudis-E. Kasselouri (eds.), Deaconesses, Ordination of Women and Orthodox Theology, CEMES Publications 12: Thessaloniki 2017, 467-471). Η σύγκρουση επιτείνεται για ιδεολογικούς λόγους – ή ακόμη και για λόγους ιδεοληψίας – με βάση την Γκράμσια θεωρία περί πολιτιστικής ηγεμονίας, που τις περισσότερες φορές εξελίσσεται σε συγκρουσιακή αντιπαράθεση. Και αυτό έχει οδηγήσει από τη μια τους χριστιανούς πολέμιους της οποιασδήποτε εξέλιξης να χαρακτηρίζουν όσους διαλέγονται με τις νέες θεωρίες ακούσια θύματα συστηματικής αντιχριστιανικής πολεμικής, και από την άλλη τους υπέρμαχους των νέων περί φύλου αντιλήψεων σχεδόν πάντοτε να προσπαθούν παντοιοτρόπως να επιβάλουν στις κοινωνίες τις απόψεις των, συστηματικά στοχοποιώντας τις θρησκευτικές παραδόσεις.

Είμαι της άποψης πως θεολογικά η αντιμετώπιση του ζητήματος της έμφυλης ταυτότητας μόνον μέσω ενός ανθρωπολογικού αναστοχασμού μπορεί να επιτευχθεί.

Ο Μητροπολίτης Κάλλιστος εδώ και καιρό επεσήμανε τη σημασία της ανθρωπολογίας για το μέλλον της Ορθόδοξης θεολογίας: «Αναμφισβήτητα, υποστήριξε, στον 21ο αιώνα η εκκλησιολογία θα συνεχίσει να μας απασχολεί. … όμως θα υπάρξει μια στροφή στην κεντρική εστίαση της θεολογικής έρευνας από την εκκλησιολογία στην ανθρωπολογία …Το ερώτημα-κλειδί δεν θα είναι μόνο: ‘τι είναι η Εκκλησία;’, αλλά επίσης και πιο θεμελιακά: ‘τι είναι ο άνθρωπος;’» (Η Ορθόδοξη θεολογία στον 21ο αιώνα, Αθήνα 2005, σ. 25).

Για την διατύπωση της Ορθόδοξης ανθρωπολογίας πέραν της ευρέως αποδεκτής διακρίσεως μεταξύ (Αποστολικής) «Π»αραδόσεως και λοιπών σχετικών «π»αραδόσεων, είναι εξίσου αναγκαία και μια άλλη σημαντική διάκριση: εκείνη της αυθεντικής αλλά λανθάνουσας (authentic but latent tradition), και εκείνης της ιστορικά διαμορφωμένης ως έθος, έστω και πλειοψηφικής σε ορισμένες περιπτώσεις. Πολλοί Πατέρες της Εκκλησίας υποστήριξαν ότι «η θεία εικόνα στον άνθρω­πο θα πρέπει να συσχετίζεται με την ψυχή και όχι με το σώμα, κι ακόμη και μέσα στην ψυχή σχετίζεται με τη δύναμη της αυτογνωσίας και του λό­γου. Υπάρχουν όμως και αρκετοί άλλοι – που ίσως αποτελούν μειοψηφία, αλλά ση­μαντική μειοψηφία – οι οποίοι υιοθετούν μία πιο ολιστική προσέγγιση, υπο­στηρίζοντας ότι η θεία εικόνα περιλαμβάνει όχι μόνον την ψυχή αλλά ολό­κληρο το ον, σώμα, ψυχή και πνεύμα μαζί. Με τον τρόπο αυτό συμφωνούν με τη στάση που εκφράστηκε στην Ε΄ Οικουμενική Σύνοδο και στο Σύμβολο της Πίστεως. Ο Ειρη­ναίος της Λυών π.χ. λέει: «Η δε ψυχή και το πνεύμα μέρος του ανθρώπου δύναν­ται είναι, άνθρωπος δε ουδαμώς· ο δε τέλειος άνθρωπος σύγκρασις και ένωσίς εστι ψυχής της επιδεξαμένης το πνεύμα του Πατρός και συγκραθείσης τη κατ” εικόνα Θεού πεπλασμένη σαρκί» (Κατά Αιρέσεων, 5:6:1). Επίσης στο γνωστό απόσπασμα του Μιχαήλ Χωνιάτη (πού μέχρι πρό τινος αποδιδόταν στον Γρηγόριο Παλαμά): «…μή άν ψυχήν μόνην, μήτε σώμα μόνον λέγεσθαι άνθρωπον, αλλά το συναμφότερον, όν δη και κατ” εικόνα πεποιηκέναι Θεός λέγεται» (Προσωποποιίαι, PG 150, στ. 1361C).

Ακόμη ριζοσπαστικότερη είναι παλαιότερη ανθρωπολογική αναφορά του Μητρ. Καλλίστου: «η πραγματικότητα του (ανθρώπινου) προσώπου βρίσκεται πέρα και πάνω από την όποια εξήγηση επιλέξουμε να της δώσουμε. Εγγενές στοιχείο του προ­σώπου είναι η υπέρβαση του εαυτού του, η ικανότητά του να είναι πάντα ανοιχτό, η ιδιότητά του να δείχνει πάντα προς τα επέκεινα. Το ανθρώπινο πρόσωπο, αντίθετα από τον ηλεκτρονικό υπολογιστή, είναι εκείνο που πυρο­δοτεί κάθε νέο ξεκίνημα. Το να είσαι άνθρωπος σημαίνει να είσαι απρόβλε­πτος, ελεύθερος και δημιουργικός» (Ο άνθρωπος ως μυστήριον. Η έννοια του προσώπου στους Έλληνες Πατέρες, Ακαδημία Αθηνών 2006, από την πρώτη παράγραφο).

Στην πατρίδα μας εκτός από μια πρόσφατη μελέτη του π. Βασιλείου Θερμού (Έλξη και Πάθος. Μια διεπιστημονική προσέγγιση της ομοφιλοφιλίας, Εν πλω: Αθήνα 2016) και μια πρώτη περιγραφική καταγραφή των βιβλικών δεδομένων – όσο πιο ουδέτερα γίνεται –   από τον ομιλούντα (βλ. πιο πάνω, «Ο Απόστολος Παύλος..»), η Ντένια μόνο ασχολήθηκε με λεπτότητα, ευαισθησία για το ζήτημα αυτό. Όλοι μας, βέβαια, προσπαθήσαμε να συμβάλουμε κατά το δυνατόν – μερικές φορές εις ώτα μη ακουόντων – στην διαμόρφωση μιας σφαιρικής και ολοκληρωμένης θεολογικής άποψης για μια αυθεντική, περιεκτική και αποτελεσματική χριστιανική μαρτυρία. Μόνον όμως αυτή το έπραξε και μετά λόγου γνώσεως και με σεβασμό σε μια συλλογικότητα που η μακραίωνη παράδοσή της δύσκολα ξεπερνάει τα οποιαδήποτε «όρια».

Έγραψε, όπως διατείνεται, το βιβλίο αυτό σε μια εποχή στο όριο, στο όριο επιστημονικών πεδίων έρευνας, στο όριο της αντοχής σε μια κρίσιμη εποχή, στο όριο κάθε είδους στερεοτύπων, στο όριο των έμφυλων διακρίσεων. Ένα όριο που καθορίζει, χωρίζει και διακρίνει, που περιγράφει το πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορεί κανείς να κινηθεί χωρίς να εξαντληθεί, χωρίς να παραβεί κανόνες, χωρίς να διακινδυνέψει. Στο όριο που αποτελεί το ίχνος μιας κρίσης που προσπαθούμε να διαχειριστούμε. Στο όριο που συνοδεύει την πεπερασμένη ανθρώπινη κατάσταση. Στο όριο που ανταγωνίζεται τη ρευστότητα και παρότι δεν διευκολύνει τη συμφιλίωση, αυτή με τρόπο θαυμαστό την επιδιώκει.

Η Ντένια, τελικά, απέδειξε πως υπάρχει δυνατότητα μία μέρα να ξεπεραστεί το όριο χωρίς να τραυματιστεί κανείς, και χωρίς να τραυματιστεί η αυθεντική Εκκλησία, προς την οποία – εκτιμώ – κοιτάζει και με κάποια δόση ελπίδας. Επαναστατώντας; Υπομένοντας καρτερικά; Συμμορφούμενη; Ο χρόνος θα δείξει, γιατί  μόνον αυτός έχει «όρια».

Για όλα αυτά της χρωστούμε ένα μεγάλο ευχαριστώ.

Κατηγορίες: ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ | Ετικέτες: | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Έμφυλες ταυτότητες και χριστιανική μαρτυρία

Παρουσίαση του βιβλίου της Σπυριδούλας Αθανασοπούλου-Κυπρίου «Στο όριο» στη Θεσσαλονίκη

Στο ΌριοΟι εκδόσεις Αρμός διοργανώνουν παρουσίαση του βιβλίου της Σπυριδούλας Αθανασοπούλου-Κυπρίου «Στο όριο: Έμφυλα κείμενα χριστιανικής παρουσίας, ιστορίας, κρίσης και ελπίδας» το Σάββατο 4 Μαρτίου στις 12.00 στο βιβλιοπωλείο του Αρμού Θεσσαλονίκης (Πρασακάκη 5). Για το βιβλίου θα μιλήσουν:

– Πέτρος Βασιλειάδης, Ομότιμος Καθηγητής του Α.Π.Θ.

– Δρ. Ελένη Κασσελούρη-Χατζηβασιλειάδη, Υπεύθυνη Σπουδών και Έρευνας Ε.Κ.Δ.Δ.Α., Διδάσκουσα στο Ε.Α.Π.

– Δήμητρα Κογκίδου, Καθηγήτρια, Πρόεδρος της Επιτροπής Φύλου και Ισότητας του Α.Π.Θ.

Θα ακολουθήσει συζήτηση με το κοινό.

Το όριο καθορίζει, χωρίζει και διακρίνει, περιγράφει το πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορεί κανείς να κινηθεί χωρίς να εξαντληθεί, χωρίς να παραβεί κανόνες, χωρίς να διακινδυνέψει. Το όριο αποτελεί το ίχνος μιας κρίσης που προσπαθούμε να διαχειριστούμε. Το όριο συνοδεύει την πεπερασμένη ανθρώπινη κατάσταση. Το όριο ανταγωνίζεται τη ρευστότητα και δεν διευκολύνει τη συμφιλίωση. Το όριο ελευθερώνει εκείνους που το θέτουν. Το όριο τιμωρεί όταν αποκλείει, ενώ φροντίζει τραυματισμένους από εμπρόθετη βία. Το όριο είναι φάρμακο και φαρμάκι. Σε κάθε περίπτωση το «έως εδώ» είναι δραματικό. Τα κείμενα του βιβλίου γράφτηκαν σε μια εποχή στο όριο. Θέματα και ερωτήματα που γεννιούνται και αναδεικνύονται, βρίσκονται στο όριο επιστημονικών πεδίων έρευνας, στο όριο της αντοχής σε μια κρίσιμη εποχή, στο όριο κάθε είδους στερεοτύπων, στο όριο των έμφυλων διακρίσεων. Μπορεί κάποια να είναι χριστιανή και αριστερή; Μπορεί η αγαμία να αποτελέσει απελευθερωτική πρόταση για μια γυναίκα; Μπορεί ένα χριστιανικό κήρυγμα να αποτελεί performance; Μπορεί μια μέρα να δούμε γυναίκες ιερείς στην Ορθόδοξη Εκκλησία; Έχει μέλλον η φεμινιστική θεολογία; Μπορεί κανείς να βρει λύτρωση με τη βοήθεια της Sarah Kane; Επιτρέπεται ένα γυναικείο punk συγκρότημα να τραγουδάει σε μία εκκλησία; Υπάρχει δυνατότητα να ξεπεραστεί το όριο μία μέρα χωρίς να τραυματιστεί κανείς; Μπορώ να κοιτάξω προς την Εκκλησία και να βρω ελπίδα; Να επαναστατήσω ή να συμμορφωθώ κάνοντας υπομονή;

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Εισαγωγή ή πώς έφτασα «στο όριο»

Α” ΠΑΡΟΥΣΙΑ

Λογική, πίστη και επανάσταση: «Οι αριστεροί χριστιανοί έχουν προφανώς μεγάλη ανάγκη από γραφεία γνωριμιών»

Ο Ορθόδοξος θεολογικός λόγος στον δημόσιο χώρο και ο σεβασμός των ανθρώπινων εμπειριών

Β” ΙΣΤΟΡΙΑ

Χειραφέτηση μέσω της αγαμίας; Οι γυναικείες αδελφότητες της κίνησης της Ζωής και ο ρόλος τους στην ανάπτυξη ενός «χριστιανικού φεμινισμού» στην Ελλάδα, 1938 – 1960

Το κήρυγμα ως performance

Γ” ΚΡΙΣΗ

Οι έμφυλες όψεις της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα και η μαρτυρία της Ορθόδοξης Εκκλησίας σε δύσκολους καιρούς: φιλανθρωπικά συσσίτια ή αγώνας για δικαιοσύνη;

Υπάρχει μέλλον για τη φεμινιστική θεολογία;

Φεμινισμός και νεοφεμινισμός στη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία

Οικογένεια σε κρίση (;)

Δ” ΕΛΠΙΔΑ

Η χειροτονία των γυναικών και το εσχατολογικό σώμα: προς μια Ορθόδοξη ανθρωπολογία πέρα από την έμφυλη διαφορά

Ποιος φοβάται τη Sarah Kane;

Pussy Riot: Μια προσευχή με σημασία

Κατηγορίες: ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ | Ετικέτες: | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Παρουσίαση του βιβλίου της Σπυριδούλας Αθανασοπούλου-Κυπρίου «Στο όριο» στη Θεσσαλονίκη

Μόσχος Γκουτζιούδης, Ερμηνεία και πρόσληψη ευαγγελικών κειμένων, Critical Approaches to the Bible 10, εκδόσεις Ostracon, Θεσσαλονίκη 2016

Από τον πρόλογο του βιβλίου

%cf%80%cf%81%cf%8c%cf%83%ce%bb%ce%b7%cf%88%ce%b7Κάποια στιγμή το 2014 αποφασίσαμε στο Τμήμα Θεολογίας του ΑΠΘ να προχωρήσουμε στην προσαρμογή του παλιού προγράμματος σπουδών στην καινοφανή πραγματικότητα, η οποία είχε δημιουργηθεί μετά τις αφυπηρετήσεις αρκετών καθηγητών ήδη από το 2009. Στο νέο πρόγραμμα σπουδών το οποίο τέθηκε σε εφαρμογή κατά το περασμένο ακαδημαϊκό έτος (2015-2016) για πρώτη φορά, το μάθημα της ερμηνείας της ιωάννειας γραμματείας είχε συγχωνευθεί με εκείνο της ερμηνείας των συνοπτικών ευαγγελίων και απλώς αυξήθηκαν οι ώρες διδασκαλίας του νέου μαθήματος. Στο νέο αυτό μάθημα του Δ΄ εξαμήνου που προέκυψε με τον τίτλο: Καινή Διαθήκη ΙΙ: Ερμηνεία Ευαγγελίων, οι φοιτητές διδάσκονται πλέον, διάφορες διηγήσεις από το σύνολο των ευαγγελίων χωρίς να περιορίζονται μόνο στη μάρκεια ή την ιωάννεια παράδοση.

Για τη διευκόλυνση επομένως των φοιτητών αλλά και του διδάσκοντος, απαιτούνταν ένα εγχειρίδιο το οποίο να καλύπτει πρωτίστως όσο καλύτερα γίνεται τις ανάγκες του νέου μαθήματος αλλά και δευτερευόντως να πληρεί τις προϋποθέσεις του Ευδόξου περί διανομής συγγραμμάτων. Ασφαλώς ήταν αδύνατο σε τόσο μικρό χρονικό διάστημα να ανταποκριθούμε, όπως θα το επιθυμούσαμε και έτσι ο παρών τόμος περιέχει οκτώ μόνο ευαγγελικές διηγήσεις οι οποίες προέρχονται από τα συνοπτικά αλλά και το κατά Ιωάννην. Οι διηγήσεις οι οποίες επιλέχθηκαν, εξετάζονται για πρώτη φορά με τον τρόπο που παρουσιάζουμε σε αυτό το έργο. Επομένως, δεν καλύπτουν μόνο τους προπτυχιακούς φοιτητές αλλά και όσους έχουν ειδικότερες επιστημονικές απαιτήσεις.

Οι ευαγγελικές διηγήσεις του παρόντα τόμου ερμηνεύονται αναλυτικά από ένα συγκεκριμένο ευαγγέλιο αλλά πάντα σε σύγκριση με τις όποιες παράλληλες εκδοχές τους. Η δομή που ακολουθείται έχει ως εξής. Αρχικά τοποθετούνται σε πίνακα τα κείμενα των παράλληλων διηγήσεων και αμέσως μετά από σύγκριση μεταξύ τους, παρουσιάζονται οι σχετικές ομοιότητες και διαφορές. Στη συνέχεια ασχολούμαστε με τις πηγές της διήγησης που θα εξετάσουμε και τις οποίες χρησιμοποίησαν οι ευαγγελιστές για να δώσουν σε αυτές τη μορφή με την οποία μας διασώθηκαν. Ακολουθεί η σχετική συνάφεια της υπό εξέτασης διήγησης σε κάθε ευαγγέλιο και η δομή της ενότητας εκείνης που θα ερμηνεύσουμε στη συνέχεια. Τα ερμηνευτικά σχόλια τα οποία έχουν τοποθετηθεί αμέσως μετά, αποτελούν την καρδιά της μελέτης. Η ερμηνεία είναι αναλυτική και εδώ διαπιστώνει κανείς τον επιστημονικό διάλογο με τους σύγχρονους ερμηνευτές των ευαγγελίων. Στη συνέχεια ακολουθεί η ιστορία της πρόσληψης και της επιδράσεως του κειμένου. Στην ενότητα αυτή περιλαμβάνονται διάφορες υποενότητες χωρίς σταθερό αριθμό σε κάθε διήγηση και παρουσιάζεται ο τρόπος ή καλύτερα οι τρόποι με τους οποίους το ευαγγελικό κείμενο κατανοήθηκε στην ιστορία της ερμηνείας του. Φυσικά η έρευνα δεν περιορίζεται μόνο στη χριστιανική γραμματεία των επόμενων αιώνων αλλά εξετάζεται επίσης η επίδραση την οποία κάθε ευαγγελικό κείμενο άσκησε στη λατρεία της Εκκλησίας, στην τέχνη και γενικά στον πολιτισμό και στα θεολογικά δρώμενα της νεότερης εποχής.

Υποσχόμαστε εδώ στο άμεσο μέλλον, αν μας αξιώσει ο Κύριος, να ενημερώσουμε την παρούσα μελέτη στην οποία έχουμε στόχο να προσθέσουμε ορισμένες ακόμη διηγήσεις που τώρα δυστυχώς ήταν αδύνατο. Διηγήσεις θαυμάτων, παραβολών, συγκρούσεων του Ιησού με τις ιουδαϊκές αρχές, θεολογικών συζητήσεων και διδασκαλιών έχουν ήδη επιλεχθεί και ευχόμαστε κάποιες από αυτές ν’ αρχίσουν να παίρνουν το δρόμο τους και να συναντηθούν με εκείνες που θα τις περιμένουν υπομονετικά.

Περιεχόμενα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ        11

1 Οι προπάτορες του Ιησού (Μτ. 1:1-17//Λκ.3:23-38)

1.1         Τα κείμενα        13

1.2         Οι διαφορετικές εκδοχές            15

1.3         Οι πηγές             17

1.4         Η συνάφεια των κειμένων          21

1.5         Ερμηνευτικά σχόλια      24

1.6         Ιστορία της πρόσληψης και της επιδράσεως του κειμένου              39

1.6.1     Το ζήτημα της αυθεντικότητας του γενεαλογικού καταλόγου        40

1.6.2     Οι προσπάθειες εναρμόνισης των δύο γενεαλογικών καταλόγων        42

1.6.3     Η παρουσία των τεσσάρων γυναικών    46

1.6.4     Η αντίληψη περί της εκ παρθένου γέννησης του Ιησού 51

1.7         Βιβλιογραφία    58

2 Η γέννηση του Ιησού Χριστού (Μτ. 1:18-25//Λκ.2:1-7)

2.1         Τα κείμενα        65

2.2         Οι διαφορετικές εκδοχές            66

2.3         Οι πηγές             68

2.4         Η συνάφεια των κειμένων          72

2.5         Ερμηνευτικά σχόλια      73

2.6         Ιστορία της πρόσληψης και της επιδράσεως του κειμένου              86

2.6.1     Τα απόκρυφα ευαγγέλια της παιδικής ηλικίας του Ιησού              87

2.6.2 Το πρόβλημα της απογραφής και το ζήτημα της ιστορικής ακρίβειας              89

2.6.3     Γιατί ένας Ναζωραίος να γεννηθεί στη Βηθλεέμ;           96

2.6.4     Σε τι είδους χώρο γεννήθηκε ο Ιησούς;              99

2.7         Βιβλιογραφία    102

3 Η προσκύνηση των μάγων (Μτ. 2:1-12) και των ποιμένων (Λκ. 2:8-20)

3.1         Τα κείμενα        107

3.2         Οι διαφορετικές εκδοχές            108

3.3         Οι πηγές             109

3.4         Η συνάφεια των κειμένων          113

3.5         Ερμηνευτικά σχόλια      114

3.6         Ιστορία της πρόσληψης και της επιδράσεως του κειμένου           135

3.6.1     Το θέμα της προσκύνησης των μάγων στη χριστιανική γραμματεία       135

3.6.2     Οι μάγοι στα απόκρυφα κείμενα          139

3.6.3     Ο αστέρας του Ματθαίου και η αστρονομία     141

3.6.4     Η προσκύνηση των μάγων στην τέχνη  146

3.6.5     Η χρονολόγηση της γέννησης του Ιησού και το εορτολόγιο της Εκκλησίας          149

3.7         Βιβλιογραφία    154

4 Η βάπτιση του Ιησού (Μτ. 3:13-17//Μκ. 1:9-11//Λκ. 3:21-22//Ιω. 1:29-34)

4.1         Τα κείμενα        159

4.2         Οι διαφορετικές εκδοχές            160

4.3         Οι πηγές             165

4.4         Η συνάφεια των κειμένων          166

4.5         Ερμηνευτικά σχόλια      167

4.6         Ιστορία της πρόσληψης και της επιδράσεως του κειμένου            178

4.6.1     Γιατί ένας αναμάρτητος να βαπτιστεί;  179

4.6.2     Η κάθοδος του πνεύματος με τη μορφή περιστεριού              183

4.6.3     Η βάπτιση του Ιησού και το βάπτισμα των χριστιανών              185

4.6.4     Η σύνδεση με το θάνατο του Ιησού       186

4.6.5     Η σημασία του ποταμού Ιορδάνη για το χριστιανικό κόσμο   187

4.6.6     Η βάπτιση του Ιησού στη χριστιανική τέχνη των πρώτων αιώνων 189

4.7         Βιβλιογραφία    193

5 Οι πειρασμοί του Ιησού (Μτ. 4:1-11//Μκ. 1:12-13//Λκ. 4:1-13)

5.1         Τα κείμενα        197

5.2         Οι διαφορετικές εκδοχές            199

5.3         Οι πηγές             201

5.4         Η συνάφεια των κειμένων          208

5.5         Ερμηνευτικά σχόλια      209

5.6         Ιστορία της πρόσληψης και της επιδράσεως του κειμένου              232

5.6.1     Η διήγηση των πειρασμών του Ιησού και η πατερική ερμηνευτική    233

5.6.2     Η διήγηση των πειρασμών του Ιησού και η ασκητική παράδοση       237

5.6.3     Η σχέση της διήγησης των πειρασμών του Ιησού με τη νηστεία της Μεγάλης Τεσσαρακοστής    238

5.6.4     Η διήγηση των πειρασμών του Ιησού και η σύγχρονη ερμηνευτική      239

5.7         Βιβλιογραφία    243

6 Η απόρριψη του Ιησού στη Ναζαρέτ (Μτ. 13:53-58//Μκ. 6:1-6//Λκ. 4:16-30)

6.1         Τα κείμενα        249

6.2         Οι διαφορετικές εκδοχές            252

6.3         Οι πηγές             254

6.4         Η συνάφεια των κειμένων          261

6.5         Ερμηνευτικά σχόλια      263

6.6         Ιστορία της πρόσληψης και της επιδράσεως του κειμένου              292

6.6.1     Το πρώτο κήρυγμα του Ιησού και η πατερική ερμηνευτική              292

6.6.2    Το πρώτο κήρυγμα του Ιησού και η θεολογία της απελευθέρωσης    294

6.6.3    Το ιωβηλαίο ως εσχατολογικό σύμβολο και οι ομοιότητες με το 11Q13      297

6.7         Βιβλιογραφία    303

7 Η είσοδος του Ιησού στην Ιερουσαλήμ (Μτ. 21:1-11//Μκ. 11:1-11//Λκ. 19:28-40//Ιω. 12:12-19)

7.1         Τα κείμενα        309

7.2         Οι διαφορετικές εκδοχές            313

7.3         Οι πηγές             315

7.4         Η συνάφεια των κειμένων          324

7.5         Ερμηνευτικά σχόλια      326

7.6         Ιστορία της πρόσληψης και της επιδράσεως του κειμένου            347

7.6.1     H πατερική ερμηνευτική           347

7.6.2     Η διήγηση της εισόδου του Ιησού στην Ιερουσαλήμ στη λατρεία   349

7.6.3     Η είσοδος του Ιησού στην Ιερουσαλήμ στη χριστιανική τέχνη    352

7.7         Βιβλιογραφία    355

8 Η εκδίωξη των εμπόρων από το ναό (Μτ. 21:12-17//Μκ. 11:15-19//Λκ. 19:45-48//Ιω. 2:13-22)

8.1         Τα κείμενα        361

8.2         Οι διαφορετικές εκδοχές            363

8.3         Οι πηγές             367

8.4         Η συνάφεια των κειμένων          381

8.5         Ερμηνευτικά σχόλια      383

8.6         Ιστορία της πρόσληψης και της επιδράσεως του κειμένου            404

8.6.1     Η πατερική ερμηνευτική             404

8.6.2     Η σύγχρονη ερμηνευτική            409

8.6.3     Η εκδίωξη των εμπόρων από το ναό στη χριστιανική τέχνη            422

8.7         Βιβλιογραφία    427

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ        437

ΠΗΓΕΣ   443

Κατηγορίες: ΒΙΒΛΙΑ | Ετικέτες: | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Μόσχος Γκουτζιούδης, Ερμηνεία και πρόσληψη ευαγγελικών κειμένων, Critical Approaches to the Bible 10, εκδόσεις Ostracon, Θεσσαλονίκη 2016

Νηφάλιες σκέψεις για την συγκληθείσα στην Κρήτη Αγία και Μεγάλη Σύνοδο της Ορθοδόξου Εκκλησίας – Amen.gr

Ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο του Αναπληρωτή Καθηγητή του Τμήματος Θεολογίας του ΕΚΠΑ Κωνσταντίνου Ι. Μπελέζου για την Αγία και Μεγάλη Σύνοδο της Ορθοδόξου Εκκλησίας 

BelezosΤο παρελθόν θέρος (19-26 Ιουνίου 2016) πραγματοποιήθηκε στην Κρήτη (Κολυμπάρι Χανίων), ύστερα από πολύχρονες και πολύπλευρες συνεννοήσεις, συγκλίσεις και αμοιβαίες υποχωρήσεις, η «Αγία και Μεγάλη Σύνοδος» των Ορθοδόξων[1]. Η σύγκλησή της, σημείο ορατό εκκλησιαστικής ενότητος, ανυποκρίτου μαρτυρίας και συγχρόνου ομολογίας των ορθοδόξως κατ’ Ανατολήν πιστευόντων, προκάλεσε, τόσο πριν όσο και μετά την ολοκλήρωσή της, ποικίλες θετικές αλλά και αρνητικές ή αντιφατικές (δυσκόλως ίσως εξηγούμενες με κριτήρια πνευματικά ή όρους υγείας) αντιδράσεις, που οφείλουμε κάποτε να αξιολογήσουμε με νηφαλιότητα και αντικειμενικότητα.

Διαβάστε το πλήρες άρθρο στο Amen.gr

Κατηγορίες: ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΑ ΑΡΘΡΑ | Ετικέτες: , | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Νηφάλιες σκέψεις για την συγκληθείσα στην Κρήτη Αγία και Μεγάλη Σύνοδο της Ορθοδόξου Εκκλησίας – Amen.gr

Αντωνία Κυριατζή (Λέκτορας Τμήματος Θεολογίας ΑΠΘ), Η Εκκλησία στην Ελλάδα και το Καζαντζακικό Ζήτημα, εκδόσεις Ostracon, Θεσσαλονίκη 2016

KAZANTZAKIKO_FRONT-600x800Η μελέτη με τίτλο «Η Εκκλησία στην Ελλάδα και το καζαντζακικό ζήτημα. Ιστορική αναψηλάφηση με βάση τις πηγές» στόχο έχει την εξέταση και κατανόηση της στάσης της Εκκλησίας της Ελλάδος απέναντι στο έργο του Νίκου Καζαντζάκη εντός του ιστορικού πλαισίου της εποχής. Με έμφαση στην εκκλησιαστική-ιστορική διάσταση του θέματος, η μελέτη δεν επεκτείνεται στην ανάλυση του λογοτεχνικού, φιλοσοφικού-θεολογικού στοχασμού του λογοτέχνη, παρά μόνο στο βαθμό που αυτό βοηθά στην κατανόηση των λόγων που οδήγησαν την Εκκλησία ν’ ασχοληθεί με το έργο του λογοτέχνη. Η μελέτη απευθύνεται σε όσους θέλουν να γνωρίσουν πτυχές από την εκκλησιαστική ιστορία της Ελλάδος, στοιχεία από το έργο του μεγάλου έλληνα λογοτέχνη σχετικά με τη θρησκευτικότητά του, τις αφορμές και τα αίτια που οδήγησαν την Εκκλησία ν’ ασχοληθεί με το λογοτεχνικό έργο του Καζαντζάκη καθώς και τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίσθηκε το ζήτημα.

Περιεχόμενα      

Συντομογραφίες     11

Πρόλογος  13

Εισαγωγή  15

ΚΕΦΑΛΑΙΟ A: Η διαμόρφωση της Αυτοκέφαλης Εκκλησίας της Ελλάδος (19ος-πρώτο μισό του 20ου αι.): Ιστορική επισκόπηση

  1. Η διαμόρφωση της Αυτοκέφαλης Εκκλησίας της Ελλάδος – 19ος αι           29
  2. Η διαμόρφωση της Αυτοκέφαλης Εκκλησίας της Ελλάδος – πρώτο μισό του 20ου αι 39

ΚΕΦΑΛΑΙΟ B: Θρησκευτικότητα του Ν. Καζαντζάκη και φιλοσοφικός – θεολογικός στοχασμός στο έργο του

  1. Η διαμόρφωση της θρησκευτικότητας του Ν. Καζαντζάκη στη νεανική ηλικία     67
  2. Θρησκευτικές αναζητήσεις και προβληματισμοί του ενήλικα Ν. Καζαντζάκη      94
  3. Φιλοσοφικός – θεολογικός στοχασμός στο έργο του Καζαντζάκη    108

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ: Η Εκκλησία της Ελλάδος ενώπιον του καζαντζακικού ζητήματος

  1. Οι πρώτες αντιδράσεις στο έργο του Καζαντζάκη   119
  2. Η κριτική της εφημερίδας «Εστία»   127
  3. ΗΙ. Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος ενώπιον του ζητήματος της κυκλοφορίας των βιβλίων του Ν. Καζαντζάκη       137

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ: Το ζήτημα του αφορισμού και οι αποφάσεις της Ιεράς Συνόδου. Η τελευτή και κήδευση του Ν. Καζαντζάκη

  1. Το ζήτημα του αφορισμού    185
  2. Οι αποφάσεις της Ι. Συνόδου στο καζαντζακικό ζήτημα     194
  3. Εκδημία αρχιεπισκόπων και η τελευτή και κήδευση του συγγραφέα    207

Συμπεράσματα        219

Summary       221

Βιβλιογραφία          223

Παράρτημα              253

  1. Κείμενα    255
  2. Εικόνες     273

Ευρετήριο     283

Κατηγορίες: ΒΙΒΛΙΑ | Ετικέτες: | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Αντωνία Κυριατζή (Λέκτορας Τμήματος Θεολογίας ΑΠΘ), Η Εκκλησία στην Ελλάδα και το Καζαντζακικό Ζήτημα, εκδόσεις Ostracon, Θεσσαλονίκη 2016

Ο χαιρετισμός του Προέδρου του Τμήματος Θεολογίας του ΑΠΘ, καθηγητή Παναγιώτη Σκαλτσή στο Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο με θέμα: «Βιβλικός Λόγος και Λειτουργική Υμνογραφία»

Διημερίδα_89Ἡ πρωτοβουλία τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς τοῦ Ἀριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης νά συνδιοργανώσει μέ τήν Εἰδική Συνοδική Ἐπιτροπή Λειτουργικῆς Ἀναγεννήσεως καί ὑπό τήν αἰγίδα τῆς Κοσμητείας τό παρόν Διεθνές Ἐπιστημονικό Συνέδριο, μέ θέμα: «Βιβλικός Λόγος καί Λειτουργική Ὑμνογραφία», ἔρχεται ὡς συνέχεια τοῦ περσυνοῦ ἀντίστοιχου Συνεδρίου μέ θέμα: «Ἁγία Γραφή καί Ὀρθόδοξη Λατρεία». Ἐκλεκτοί εἰσηγητές ἀπό τίς δύο Θεολογικές Σχολές ἀλλά καί τό ἐξωτερικό ἔχουν τή δυνατότητα νά ἐμβαθύνουν ἀκόμη περισσότερο στή σχέση πού ὑπάρχει μεταξύ τῆς Ἁγίας Γραφῆς καί τῆς θείας Λατρείας, τοῦ Βιβλικοῦ λόγου καί τῆς Λειτουργικῆς αὐτή τή φορά Ὑμνογραφίας. Ὁ Βιβλικός λόγος ὡς καταγραφή τοῦ μυστηρίου τῆς θείας Οἰκονομίας, τοῦ μυστηρίου τοῦ Χριστοῦ καί τῆς Ἐκκλησίας, δέν γίνεται μόνο καθημερινό ἀνάγνωσμα στή θεία Λατρεία ἀλλά προβάλλεται – ἑρμηνεύεται – κατά τόν καλύτερο τρόπο καί ποιητικά στίς συνάξεις τῶν πιστῶν, παρακινώντας τους σέ δοξολογία, προσευχή, ἱκεσία καί μετάνοια. Ἡ Λειτουργική Ὑμνογραφία τοῦ κινητοῦ καί ἀκινήτου ἑορτολογικοῦ κύκλου, ἀλλά καί τῆς νυχθημέρου προσευχῆς καί Λατρείας ἔχει τά πρότυπά της στή Βίβλο καί ἀποτελεῖ μοναδικό πλοῦτο ἐκφραστικοῦ λόγου, ποιητικής δημιουργίας, ὑψηλοῦ ἐπιπέδου ἔμπνευση γιά τήν κατανόηση τοῦ μυστηρίου τοῦ ἀνθρώπου καί τοῦ κόσμου.

Ὁ λειτουργικός ὕμνος εἶναι ταυτισμένος μέ τήν ἱστορία τῆς ἐκκλησιαστικῆς ζωῆς καί ἔχει μία λαμπρή πορεία καί δυναμική ἀνάπτυξης, ἀπό τό «ὑμνήσαντες ἐξῆλθον» (Ματθ. 26,30) τοῦ μυστικοῦ δείπνου καί τά «Ἄξιόν ἐστι» τῆς Ἀποκάλυψης ἕως τή δημιουργία μεμονωμένων ἀρχικά τροπαρίων καί ὑψηπετῶν ἐν συνεχείᾳ ποιητικῶν συνθέσεων, ὅπως τά Κοντάκια καί οἱ Κανόνες, γιά τήν ἐξύμνηση βιβλικῶν γεγονότων καί ἱερῶν προσώπων, ἀλλά καί γιά τίς ἀνάγκες τῆς μετά τήν εἰκονομαχία νέας θεολογικῆς ἔκφρασης, στηριγμένης πάντοτε «ἐπί τοῦ ἀρχικοῦ βιβλικοῦ βάθρου».

Δέν εἶναι καθόλου τυχαῖο ὅτι αὐτούσια ρυθμικά χωρία τῆς Καινῆς Διαθήκης ἀξιοποιήθηκαν ἀπό τούς πρώτους Χριστιανούς ὡς ὕμνοι καί ἐνσωματώθηκαν ἐν συνεχείᾳ στίς ἐπί μέρους πτυχές τῆς θείας Λατρείας. Ὁ Χαιρετισμός τῆς Ἐλισάβετ π.χ. στήν Παρθένο Μαρία (Λουκ. 1,42)ž «Εὐλογημένη σύ ἐν γυναιξί καί εὐλογημένος ὁ καρπός τῆς κοιλίας σου». Ὁ ὕμνος σώζεται καί σήμερα ἐνσωματωμένος σέ τροπάριο τῆς εὐλογίας τῶν ἄρτων. Ἡ «ᾠδή τῆς Θεοτόκου» πού διασώζει ἐπίσης ὁ Λουκᾶς ὡς ἀπάντηση στό χαιρετισμό τῆς Ἐλισσάβετ (Λουκ. 1,46-55), «Μεγαλύνει ἡ ψυχή μου τόν Κύριον καί ἠγαλλίασε τό πνεῦμα μου ἐπί τῷ Θεῷ τῷ σωτῆρι μου…». Ὁ ὕμνος αὐτός πού φαίνεται ὅτι ἀξιοποιήθηκε ἀρχικά ὡς ἀνάγνωσμα, ἀκούεται καί σήμερα ὡς πρῶτο μέρος τῆς στιχολογίας τῆς θ΄ ᾠδῆς στήν Ἀκολουθία τοῦ Ὄρθρου (Βλ. Θεοχάρη Δετοράκη, Βυζαντινή Ὑμνογραφία, Πανεπιστημιακές ἐκδόσεις, Ἠράκλειο 1997, σ.30).

Ἄλλες ὑμνογραφικές δημιουργίες, ὅπως οἱ Ἀναβαθμοί, τἀ Ἐωθινά καί τά Ἐξαποστειλάρια, ἀποτελοῦν ποιητικές ἐπεξεργασίες ἀντίστοιχων βιβλικῶν ἀναφορῶν καί κειμένων. Ἕνα μόνο παράδειγμα ἀπό τό πρῶτο Ἑωθινό Εὐαγγέλιοž «Οἱ ἔνδεκα μαθηταί ἐπορεύθησαν εἰς τήν Γαλιλαίαν εἰς τό ὄρος…» (Ματθ. 28,16). Ὁ ποιητής στό ἀντίστοιχο Ἐξαποστειλάριο γράφειž «Τοῖς μαθηταῖς συνέλθωμεν ἐν ὄρει Γαλιλαίας…» καί στό Ἑωθινό Δοξαστικό «Εἰς τό ὄρος τοῖς μαθηταῖς ἐπειγομένοις…».

Γενικότερα ἡ Λειτουργική Ὑμνογραφία, ὁ λειτουργικός λόγος, μέσα ἀπό ὅλες τίς ἐπί μέρους πτυχές καί ἐκφάνσεις του συμβάλλει ὥστε νά λειτουργεῖται καθημερινά μέσα μας καί γύρω μας, σήμερον, τό μήνυμα τῆς σωτηρίας πού ὁ Χριστός, ἀπό ἀγάπη γιά τόν ἄνθρωπο, ἔφερε στόν κόσμο. Τό μήνυμα τῆς χαρᾶς πού ἐκφράζει ἡ ἑορτή μέσα στήν Ἐκκλησία, ἡ μία καί μοναδική ἑορτή, ὅπως γράφει ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός, «τῆς τοῦ Λόγου σαρκώσεως καί τῆς ἡμῶν θεώσεως».

Ἡ Λειτουργική Ὑμνογραφία εἶναι βιβλική, γι΄αὐτό καί πάντα ἐπίκαιρη, μέ ἰδιαίτερο μάλιστα ἐνδιαφέρον τόσο γιά τήν ἐπιστημονική ἔρευνα, ὅσο καί γιά τή λατρευτική ἀγωγή τοῦ λαοῦ μας.

Εὔχομαι καλή ἐπιτυχία στίς ἐργασίες τοῦ συνεδρίου.

Κατηγορίες: ΣΥΝΕΔΡΙΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΙΔΕΣ | Ετικέτες: | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Ο χαιρετισμός του Προέδρου του Τμήματος Θεολογίας του ΑΠΘ, καθηγητή Παναγιώτη Σκαλτσή στο Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο με θέμα: «Βιβλικός Λόγος και Λειτουργική Υμνογραφία»