Παρουσίαση του βιβλίου του θεολόγου Χάρη Ανδρεόπουλου, Η Εκκλησία κατά τη δικτατορία 1967-1974, σε εκδήλωση της εφημερίδας «Χριστιανική» στη Θεολογική Σχολή του ΑΠΘ

Ανδρεο

Η εφημερίδα «Χριστιανική», σε συνεργασία με τις εκδόσεις Επίκεντρο, διοργανώνει ανοικτή εκδήλωση στη Θεσσαλονίκη με θέμα «Η Εκκλησία στα χρόνια της δικτατορίας 1967-1974» στο πλαίσιο της οποίας θα γίνει η παρουσίαση του βιβλίου του Χαράλαμπου Μ. Ανδρεόπουλου, θεολόγου καθηγητή Β/θμιας, Δρος Εκκλησιαστικής Ιστορίας του ΑΠΘ, Η Εκκλησία κατά τη δικτατορία 1967-1974. Ιστορική και νομοκανονική προσέγγιση, το οποίο κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Επίκεντρο (σειρά «Ιστορία και Κοινωνία») της Θεσσαλονίκης. Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί την 25η Απριλίου 2018, ημέρα Τετάρτη και ώρα 7 μ.μ. στη Θεολογική Σχολή του ΑΠΘ (Α΄ αμφιθέατρο, 2ος όροφος).

Για το βιβλίο θα μιλήσουν οι:

– Ανδρέας Νανάκης, Μητροπολίτης Αρκαλοχωρίου, καθηγητής Θεολογικής Σχολής ΑΠΘ,

– Μανώλης Μηλιαράκης, Φυσικός, επίτιμος Πρόεδρος της «Χριστιανικής   Δημοκρατίας»,

– Κλήμης Πυρουνάκης, Θεολόγος, συντονιστής Δικτύου Στήριξης Φυλακισμένων και Αποφυλακισμένων Γυναικών,

– Ανδρέας Αργυρόπουλος, Θεολόγος καθηγητής, M.Th., Δ/ντής Γυμνασίου,

και ο συγγραφέας.

Θ΄ ακολουθήσουν ελεύθερες παρεμβάσεις και διάλογος. Την εκδήλωση θα συντονίσει ο Μανώλης Τασόγλου, μέλος της Κ.Ε. της «Χριστιανικής Δημοκρατίας».

Κατηγορίες: ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ | Ετικέτες: | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Παρουσίαση του βιβλίου του θεολόγου Χάρη Ανδρεόπουλου, Η Εκκλησία κατά τη δικτατορία 1967-1974, σε εκδήλωση της εφημερίδας «Χριστιανική» στη Θεολογική Σχολή του ΑΠΘ

Δελτίο Βιβλικών Μελετών – τεύχος 32Α-Β (2017)

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΔΒΜΤάσος Αναστασιάδης, Τα «Ευαγγελικά» μέσα από τις διαμάχες στο θρησκευτικό πεδίο    5

Michel Fedou sj, Le dialogue entre chrétiens et le dialogue interreligieux     16

Manolis Papoutsakis, United in the strife that divided them: Narsai and Jacob of Serugh on the Ascension of Christ     45

Μαργκερίτ Άρλ, Το «δέσιμο» του Ισαάκ (Γεν 22:9) στους Εβδομήκοντα και στην ερμηνεία των Ελλήνων Πατέρων (μετάφραση από τα γαλλικά: Μανόλης Παπουτσάκης)         78

Σεργκέι Αβέριντσεφ, Ιησούς Χριστός (μετάφραση από τα ρωσικά: Ιοκάστη Χαμμένου)    101

Σεργκέι Αβέριντσεφ, Θεοκρατία (μετάφραση από τα ρωσικά: Ιοκάστη Χαμμένου)    118

Κατηγορίες: ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ | Ετικέτες: | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Δελτίο Βιβλικών Μελετών – τεύχος 32Α-Β (2017)

Η τέταρτη συνάντηση του Biblicum για το ακαδημαϊκό έτος 2017-2018

Biblicum 18Η τέταρτη συνάντηση του Biblicum, με γενικό θέμα συζήτησης για το ακαδημαϊκό έτος 2017-2018 «Θρησκευτική Ποικιλομορφία και Μονοθεϊσμός», θα φιλοξενήσει ως ομιλητή κατά την πρώτη συνάντηση μετά το Πάσχα τον ομότιμο καθηγητή του Τμήματος Θεολογίας του Α.Π.Θ. Πέτρο Βασιλειάδη. Η συνάντηση θα πραγματοποιηθεί την Τετάρτη 18 Απριλίου 2018 και ώρα 19:30-21:00 στο Παιδαγωγικό Εργαστήρι της Θεολογικής Σχολής (ισόγειο). Ο ομότιμος καθηγητής κ. Πέτρος Βασιλειάδης θα αναπτύξει το θέμα: «Η Ορθόδοξη βιβλική ερμηνευτική την εποχή του Διαθρησκειακού διαλόγου».

Κατηγορίες: ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ | Ετικέτες: | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Η τέταρτη συνάντηση του Biblicum για το ακαδημαϊκό έτος 2017-2018

Διεθνές επιστημονικό συνέδριο με θέμα: «Αθηναγόρας και Οικουμένη» στη Θεολογική Σχολή του ΑΠΘ

afisa_29_3_2018Η Θεολογική Σχολή του Α.Π.Θ. διοργανώνει διεθνές επιστημονικό συνέδριο με θέμα: Αθηναγόρας και Οικουμένη: 70 χρόνια από την εκλογή του Πατριάρχη Αθηναγόρα στον Οικουμενικό Θρόνο και από την ίδρυση του Π.Σ.Ε. Το συνέδριο θα διεξαχθεί 19 και 20 Απριλίου 2018 στο Δ΄ αμφιθέατρο στον 1ο όροφο της Θεολογικής Σχολής του ΑΠΘ.

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

Πέμπτη, 19 Απριλίου 2018

17:30-18:30: Χαιρετισμοί

18:30-19:00: Διάλειμμα

19:00-20:30: 1η Συνεδρία-Πρόεδρος: Θεοφ. Επίσκοπος Αμορίου κ. Νικηφόρος

19:00-19:20: π. Γεώργιος Τσέτσης: «Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας-Κήρυξ σύμπνοιας και καταλλαγής»

19:20-19:40: Αριστείδης Πανώτης: «Ο Πατριάρχης Αθηναγόρας ως Μητροπολίτης Κερκύρας»

19:40-20:00: Σεβ. Μητρ. Προύσης κ. Ελπιδοφόρος: «Ο Πατριάρχης Αθηναγόρας ως μαθητής της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης»

20:00-20:30: Συζήτηση

21:00: Δείπνο

Παρασκευή, 20 Απριλίου 2018

09:00-10:30: 2η Συνεδρία-Πρόεδρος: Καθηγητής Μιλτιάδης Κωνσταντίνου

09:00-09:20: Σεβ. Μητρ. Μεσσηνίας κ. Χρυσόστομος: «Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας και η έναρξη του ‘διαλόγου της αγάπης και της αλήθειας’ με βάση το συλλογικό έργο Τόμος Αγάπης»

09:20-09:40: Γρηγόριος Λαρεντζάκης: «Ο Πάπας Παύλος ο Στ΄ και ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας αίρουν τα Αναθέματα του 1054 και προτείνουν λύση για το παπικό πρωτείο εξουσίας»

09:40-10:00: Γεώργιος Λαιμόπουλος: «Μία επιστολή που λέει πολλά-Ο πρώτος Γενικός Γραμματέας του ΠΣΕ γράφει στον Πατριάρχη Αθηναγόρα (1951)»

10:00-10:30: Συζήτηση

10:30-11:00: Διάλειμμα

11:00-12:30: 3η Συνεδρία-Πρόεδρος: Σεβ. Μητροπολίτης Νέας Κρήνης και Καλαμαρίας κ. Ιουστίνος

11:00-11:20: Βασιλική Σταθοκώστα: «Εκκλησία της Ελλάδος και ΠΣΕ: 70 χρόνια διαλόγου και συμβολής της Ορθόδοξης Εκκλησίας στην οικουμενική κίνηση»

11:20-11:40: Στυλιανός Τσομπανίδης: «Κοινά οικουμενικά οράματα: Από την “προσκυνηματική πορεία ενότητας, ειρήνης και αγάπης” του Πατριάρχη Αθηναγόρα Α” στην “προσκυνηματική συνοδοιπορία ενότητας, δικαιοσύνης και ειρήνης” του ΠΣΕ»

11:40-12:00: Διονύσιος Βαλαής: «Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας και το ζήτημα της ενότητας με τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία: Η στάση της Εκκλησίας της Ελλάδος επί Αρχιεπισκόπου Αθηνών Χρυσοστόμου Β΄ (1962-1967) στις πατριαρχικές πρωτοβουλίες»

12:00-12:20: Κωνσταντίνος Χρήστου: «Ο Αθηναγόρας ως διάκονος στο Μοναστήρι»

12:20-12:45: Συζήτηση

13:00: Γεύμα

18:00-19:30: 4η Συνεδρία-Πρόεδρος: Σεβ. Μητροπολίτης Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως κ. Βαρνάβας

18:00-18:20: Γεώργιος-Σπυρίδων Μάμαλος: «Τουρκικές αντιδράσεις στην διεθνή προβολή του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως κατά την πατριαρχία Αθηναγόρα»

18:20-18:40: Βασίλειος Κουκουσάς: «Η λειτουργία του θεσμού των Κληρικολαϊκών Συνελεύσεων στην Εκκλησία της Αμερικής επί Αρχιεπισκόπου Αμερικής Αθηναγόρα»

18:40-19:00: Παύλος Σεραφείμ: «Η εκλογή του Πατριάρχη Αθηναγόρα (1948) υπό το πρίσμα της διεθνούς διπλωματίας της εποχής του Ψυχρού Πολέμου»

19:00-19:20: Συζήτηση-Συμπεράσματα

19:35: Δείπνο

Η Επιστημονική-Οργανωτική Επιτροπή

– Μιλτιάδης Κωνσταντίνου, Καθηγητής Τμήματος Θεολογίας-Κοσμήτορας Θεολογικής Σχολής Α.Π.Θ.

– Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Προύσης κ. Ελπιδοφόρος, Αναπληρωτής Καθηγητής Τμήματος Ποιμαντικής & Κοινωνικής Θεολογίας Α.Π.Θ.

– Παναγιώτης Σκαλτσής, Πρόεδρος και Καθηγητής Τμήματος Θεολογίας Α.Π.Θ.

– Κωνσταντίνος Χρήστου, Καθηγητής Τμήματος Ποιμαντικής & Κοινωνικής Θεολογίας Α.Π.Θ.

– Βασίλειος Κουκουσάς, Καθηγητής Τμήματος Ποιμαντικής & Κοινωνικής Θεολογίας Α.Π.Θ.

– Διονύσιος Βαλαής, Αναπληρωτής Καθηγητής Τμήματος Θεολογίας Α.Π.Θ.

– Στυλιανός Τσομπανίδης, Αναπληρωτής Καθηγητής Τμήματος Θεολογίας Α.Π.Θ.

Γραμματεία:

– Αικατερίνη Αβραάμ

– Ειρήνη Δαμακούδη

Κατηγορίες: ΣΥΝΕΔΡΙΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΙΔΕΣ | Ετικέτες: | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Διεθνές επιστημονικό συνέδριο με θέμα: «Αθηναγόρας και Οικουμένη» στη Θεολογική Σχολή του ΑΠΘ

Εξ αποστάσεως επιμορφωτικό πρόγραμμα «Η γλώσσα των ελληνικών λειτουργικών κειμένων της Ορθοδόξου Εκκλησίας» Έβδομος κύκλος

AFISA 2018Στο πλαίσιο του Κέντρου Επιμόρφωσης και Δια Βίου Μάθησης ΚΕΔΙΒΙΜ του Α.Π.Θ. θα υλοποιηθεί  ο 7ος κύκλος του Προγράμματος Εξ Αποστάσεως Επιμόρφωσης με τίτλο «Η γλώσσα των ελληνικών λειτουργικών κειμένων της Ορθοδόξου Εκκλησίας». Το επιμορφωτικό Πρόγραμμα προσεγγίζει τα λατρευτικά κείμενα της Ορθοδόξου Εκκλησίας με αξιοποίηση των Νέων Τεχνολογιών. Επίκεντρο είναι η γλωσσική ανάλυση και επεξεργασία των κειμένων και η παράλληλη μελέτη σχετικών μεταφραστικών, λειτουργικών και ποιμαντικών ζητημάτων. Η διδασκαλία γίνεται από μέλη Δ.Ε.Π. του Τμήματος Θεολογίας και του Τμήματος Φιλολογίας του Α.Π.Θ., για την καλύτερη διεπιστημονική προσέγγιση των κειμένων.

Περισσότερες πληροφορίες και η αίτηση συμμετοχής (από 01/04/2018 έως 22/04/2018) στη διεύθυνση http://diaviou.auth.gr/koltsiou_gelk_e-learning_g

Κατηγορίες: ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ | Ετικέτες: | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Εξ αποστάσεως επιμορφωτικό πρόγραμμα «Η γλώσσα των ελληνικών λειτουργικών κειμένων της Ορθοδόξου Εκκλησίας» Έβδομος κύκλος

Επικήδειος λόγος στη μνήμη του Ομότιμου Καθηγητή Αντωνίου Αιμιλίου Ταχιάου

Του Αναπληρωτή Καθηγητή του Τμήματος Θεολογίας ΑΠΘ Ηλία Ευαγγέλου


Ο επικήδειος λόγος που δημοσιεύεται στα ΘΕΟΛΟΓΙΚΑ ΔΡΩΜΕΝΑ αναγνώστηκε από τον κ. Ευαγγέλου ο οποίος εκπροσώπησε τον Πρόεδρο και το Τμήμα Θεολογίας ΑΠΘ, στο οποίο υπηρέτησε επί δεκαετίες ο αείμνηστος Καθηγητής Ταχιάος, όπως επίσης και τον Πρόεδρο και την Ένωση Ελλήνων Σλαβολόγων, της οποίας υπήρξε ο ιδρυτής και επί μακρόν Πρόεδρός της.


TachiaosΕίναι εξαιρετικά δύσκολο μια μέρα σαν τη σημερινή, την Τετάρτη της Διακαινησίμου, μια μέρα που όλα διαλαλούν τον θρίαμβο της Αναστάσεως του Κυρίου Ημών Ιησού Χριστού, τον θρίαμβο της ζωής επί του θανάτου, την αυγή της Καινής Ημέρας που χαράζει, εμείς να αποχαιρετούμε τον εκλεκτό επιστήμονα, τον διακεκριμένο δάσκαλο μα πάνω απ’ όλα τον ευαίσθητο άνθρωπο, τον αφοσιωμένο οικογενειάρχη, τον Αντώνιο Αιμίλιο Ταχιάο.

Γι’ αυτό και δεν θα θρηνήσουμε τον πρόσκαιρο αποχωρισμό μας.

Επιτρέψτε μου μόνο μια πολύ σύντομη περιδιάβαση στην πολύπτυχη και μεστή ζωή του, η οποία αποκαλύπτει όχι μόνο τις αρετές του αλλά πάνω απ’ όλα πως ο Αντώνιος Αιμίλιος Ταχιάος έθεσε τις αρετές του στην υπηρεσία των υψηλών του ιδανικών, τα οποία από τη νεότητά του φλόγισαν την ψυχή του και τα οποία υπηρέτησε μέχρι τώρα.

Ίσως το πιο ευδιάκριτο χαρακτηριστικό του Αντωνίου Αιμιλίου Ταχιάου είναι η μεγάλη, ακόρεστη αγάπη και αφοσίωσή του στην επιστημονική έρευνα και μάλιστα στην έρευνα του ορθόδοξου σλαβικού κόσμου, των ελληνοσλαβικών πνευματικών και πολιτισμικών σχέσεων και πάνω απ’ όλα στη μεγάλη του αγάπη στη μελέτη της παράδοσης και της κληρονομιάς των αγίων φωτιστών των Σλάβων, των Θεσσαλονικέων Κυρίλλου και Μεθοδίου, τους οποίους σε ολόκληρη την επιστημονική διαδρομή δεν παύει να προβάλει όχι μόνο ως Έλληνες και Θεσσαλονικείς αλλά και ως παράγοντες προσέγγισης του ελληνικού και του σλαβικού κόσμου.

Όμως ο Αντώνιος Αιμίλιος Ταχιάος δεν είναι ο απόμακρος επιστήμονας που μελετά το ιστορικό παρελθόν αποκομμένος από το σήμερα. Είναι παράλληλα ο ενεργός πολίτης, ο ανήσυχος παρατηρητής της σύγχρονης πραγματικότητας. Είναι ο άνθρωπος που αγωνιά για την κοινωνία της πατρίδας του και ειδικότερα της αγαπημένης του Θεσσαλονίκης την οποία με τις πρωτοβουλίες και τις δράσεις που αναλαμβάνει αγωνίζεται πάντοτε να αφυπνίσει και να εγκαρδιώσει προτείνοντας πάντοτε τις αξίες και τα ιδανικά που αντλεί από τη μελέτη της μακραίωνης παράδοσης του Ελληνισμού.

Ο Αντώνιος Αιμίλιος Ταχιάος δεν είναι όμως μόνο παρατηρητής της σύγχρονης κοινωνικής πραγματικότητας. Μια όχι πολύ γνωστή πτυχή της προσωπικότητάς του συνδέεται με τη βαθιά φιλάνθρωπη φύση του, η οποία του επιβάλει την ανάγκη να στέκεται αρωγός του εμπερίστατου, δοκιμαζόμενου συνανθρώπου του. Δεν θέλω να μιλήσω περισσότερο γι’ αυτή την πτυχή της ζωής του, διότι ο ίδιος δεν το θέλησε ποτέ του. Αξίζει μόνο να αναφέρω, ως ελάχιστο φόρο τιμής, ότι πολλοί φοιτητές μπόρεσαν να συνεχίσουν και να ολοκληρώσουν τις σπουδές τους χάρη στη ευγενική και διακριτική βοήθεια του Καθηγητή Ταχιάου, ο οποίος όχι μόνο είδε την ανάγκη τους αλλά συνέβαλε και στην υπέρβασή της.

Άφησα για το τέλος το άλλο ξεχωριστό γνώρισμα του Αντωνίου Αιμιλίου Ταχιάου. Την ιδιότητα του δασκάλου. Δεν χρειάζεται να το γνωρίσεις καλά για να αντιληφθείς ότι ο Αντώνιος Αιμίλιος Ταχιάος είναι δάσκαλος με την πιο βαθιά έννοια του όρου. Οι παραδόσεις του πάντοτε μάγευαν τους φοιτητές του αλλά ακόμα και η απλή συναναστροφή μαζί του ξυπνά μέσα σου τη διάθεση της μαθητείας. Ίσως γιατί ο ίδιος διακρίνεται από αυτό το πνεύμα μαθητείας και μαθήτευσε δίπλα σε πολύ μεγάλους δασκάλους τους οποίους συχνά μνημονεύει με θαυμασμό και αγάπη μεταβιβάζοντας τη σκυτάλη στους δικούς του μαθητές.

Για όλα αυτά αγαπημένε δάσκαλε σε ευγνωμονούμε. Το χρέος μας στο πρόσωπό σου είναι ανεξάντλητο όπως και το καθήκον μας να συνεχίζουμε το έργο σου.

Δεν θέλω να σας κουράσω περισσότερο.

Όπως ίσως προσέξατε δεν μπόρεσα να χρησιμοποιήσω παρελθοντικούς χρόνους για να μιλήσω για τον επιστήμονα, τον δάσκαλο, τον άνθρωπο Αντώνιο Αιμίλιο Ταχιάο. Και δεν χρησιμοποίησα παρελθοντικούς χρόνους γιατί είναι και θα είναι ανάμεσά μας. Διότι ο πρόσκαιρος αποχωρισμός μας δεν θα μας χωρίσει. Όχι γιατί τα παιδιά και τα εγγόνια του αποτελούν τη φυσική συνέχεια της ύπαρξής του. Ούτε διότι το μνημειώδες επιστημονικό του έργο θα συνεχίσει να μας εμπνέει και να μας οδηγεί. Αλλά γιατί στην Εκκλησία, την οποία τόσο αγάπησε και υπηρέτησε κάθε στιγμή της ζωής του, όλα είναι παρόν. Μέσα σε αυτή γεννιόμαστε, αναθρεφόμαστε και μεγαλώνουμε πνευματικά και μέσα σ’ αυτή συνεχίζουμε να υπάρχουμε τώρα και πάντα και εις τους αιώνας των αιώνων.

Αγαπημένε μας δάσκαλε καλό ταξίδι και καλή αντάμωση στην ανέσπερο Ουράνια Βασιλεία!

Χριστός Ανέστη!

Κατηγορίες: ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ | Ετικέτες: | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Επικήδειος λόγος στη μνήμη του Ομότιμου Καθηγητή Αντωνίου Αιμιλίου Ταχιάου

Εκδημία ομότιμου καθηγητή Αντωνίου-Αιμιλίου Ταχιάου

Ταχιάος

Μέσα στο αναστάσιμο κλίμα της Διακαινησίμου εβδομάδος εξεδήμησε προς Κύριον, πλήρης ημερών, ο διαπρεπής σλαβολόγος, ομότιμος καθηγητής του Τμήματος Θεολογίας ΑΠΘ και ακαδημαϊκός Αντώνιος-Αιμίλιος Ταχιάος. Ο εκλιπών άφησε πίσω του μια μεγάλη οικογένεια και ένα πλούσιο ερευνητικό έργο. Η εξόδιος ακολουθία του αείμνηστου δασκάλου θα τελεστεί αύριο Τετάρτη 11 Απριλίου 2018 στον Μητροπολιτικό Ναό του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά (Θεσσαλονίκη) στις 11:30 π.μ. Τον Οικουμενικό Πατριάρχη θα εκπροσωπήσει ο Μητροπολίτης Ἀρκαλοχωρίου, Καστελλίου καί Βιάννου και Καθηγητής του Τμήματος Θεολογίας του ΑΠΘ κ. Ανδρέας.

Κατηγορίες: ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ | Ετικέτες: | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Εκδημία ομότιμου καθηγητή Αντωνίου-Αιμιλίου Ταχιάου

Η εμπειρική πρόσληψη των πρώτων χριστιανών του αναστημένου Ιησού

Μονή Χώρας_59

Του Αναπληρωτή Καθηγητή του Τμήματος Θεολογίας ΑΠΘ Χαράλαμπου Ατματζίδη

«εἰ δὲ Χριστὸς οὐκ ἐγήγερται, ματαία ἡ πίστις ὑμῶν, ἔτι ἐστὲ ἐν ταῖς ἁμαρτίαις ὑμῶν…Νυνὶ δὲ Χριστὸς ἐγήγερται ἐκ νεκρῶν ἀπαρχὴ τῶν κεκοιμημένων» (Α΄ Κορ 15,17. 20).

Ο απ. Παύλος στο παραπάνω χωρίο από την Α΄ προς Κορινθίους επιστολής του τονίζει ότι η βάση της χριστιανικής θεολογίας είναι η πίστη στον αναστημένο Ιησού. Πράγματι, οι πρώτοι χριστιανοί διακήρυτταν ότι διαμόρφωσαν την θεολογία τους στηριζόμενοι στην εμπειρία που απέκτησαν από τη γνωριμία τους με τον Ιησού Χριστό, τόσο ενόσω αυτός ζούσε (προπασχάλιος Ιησούς) όσο και μετά τον θάνατο και την ανάστασή του (μεταπασχάλιος Ιησούς). Επίσης διακήρυτταν ότι το άγιο Πνεύμα τους βοήθησε στην διαμόρφωση της θεολογίας τους. Η θεολογία λοιπόν των πρώτων χριστιανών είναι πρώτα απ’ όλα το αποτέλεσμα  της τριπλής εμπειρικής πρόσληψης του προπασχάλιου και μεταπασχάλιου Ιησού και του αγίου Πνεύματος από τους πρώτους πιστούς. Αυτοί φροντίζουν και διατυπώνουν από πολύ νωρίς, αρχικά προφορικά και κατόπιν γραπτά, το περιεχόμενο της πρόσληψής τους αυτής.

Οι τρεις αυτές προσλήψεις των πρώτων χριστιανών έχουν ιστορικό χαρακτήρα. Αυτές δημιουργούνται στο πλαίσιο της ιστορίας, μετά από την συναναστροφή των ανθρώπων με τον προπασχάλιο και μεταπασχάλιο Ιησού και μετά από την εγκόλπωση και επενέργεια  του αγίου Πνεύματος. Επίσης οι προσλήψεις αυτές έχουν εμπειρικό χαρακτήρα. Και αυτό γιατί έχουμε μαρτυρίες ατόμων που ισχυρίζονται ότι έζησαν με τον προπασχάλιο και τον μεταπασχάλιο Ιησού, καθώς και ότι εγκολπώθηκαν το άγιο Πνεύμα.

Παρακάτω, με αφορμή τις άγιες μέρες του Πάσχα, θα ασχοληθούμε με την εμπειρική πρόσληψη του μεταπασχάλιου αναστημένου Ιησού από τους πρώτους πιστούς του. Οι πρώτοι ακόλουθοι του Ιησού συνειδητοποιούν ποιος είναι ο Ιησούς, όταν αυτός, μετά το Πάσχα εμφανίζεται αναστημένος μπροστά τους. Τότε  οι εντυπώσεις, που αυτοί είχαν σχηματίσει για τον Ιησού κατά την επίγεια δράση του, ως του αυθεντικού διδασκάλου και θαυματοποιού, επανενεργοποιήθηκαν και τότε αυτοί συνειδητοποίησαν, ποιος ήταν και τι ήταν ο Ιησούς από την Γαλιλαία. Οι πρώτοι χριστιανοί θεμελιώνουν την πεποίθησή τους για τον αναστημένο Ιησού Χριστό σε δύο ακρογωνιαίους λίθους.

Μ.Παρ_7

Ι

 Ο κενός τάφος

Ο πρώτος ακρογωνιαίος λίθος είναι η μαρτυρία των πρώτων χριστιανών ότι ο Ιησούς μετά τον θάνατό του θάφτηκε (Α΄ Κορ 15,4: «ἐτάφη») και ότι ο τάφος του στη συνέχεια βρέθηκε κενός (πρβλ. Μκ 16,1-8 και παράλληλα · Ιω 20,1-10.11-15)[1]. Σημειώνουμε ότι στο Α΄ Κορ 15,3β-5 οι πρώτοι χριστιανοί και ο Παύλος κάνουν λόγο μόνον για την ταφή του Ιησού και όχι για τον κενό τάφο του Ιησού. Το γεγονός όμως, ότι αμέσως μετά, αυτοί αναφέρονται στην Ανάσταση του Ιησού και στην εμφάνισή του στους μαθητές (Α΄ Κορ 4-5: «ὅτι ἐγήγερται…καὶ ὅτι ὤφθη Κηφᾷ εἶτα τοῖς δώδεκα…») επιβεβαιώνει την πεποίθησή τους για τον κενό τάφο[2].

Η μαρτυρία των  πρώτων χριστιανών στην ταφή του Ιησού, καθρεφτίζεται και στο Ρωμ 6,4. Εκεί ο Παύλος αναφέρεται στο βάπτισμα και στη σωτηρία των ανθρώπων και επισημαίνει ότι με το βάπτισμα τόσο ο ίδιος όσο και οι υπόλοιποι χριστιανοί «συνετάφημεν οὖν αὐτῷ (με τον Ιησού Χριστό) διὰ τοῦ βαπτίσματος εἰς τὸν θάνατον…»[3]. Επισημαίνουμε επίσης ότι ο τονισμός των πρώτων χριστιανών της ταφής του Ιησού και του κενού τάφου, σχετίζεται με τις θεμελιακές θεολογικές θέσεις των Ιουδαίων για τη μετά τον θάνατο ζωή και για τη σωματική ανάσταση των ανθρώπων. Στον ιουδαϊσμό, όπως αργότερα και στον πρώτο χριστιανισμό, ο άνθρωπος θεωρείται ως μια ενιαία ψυχοσωματική οντότητα που φέρει το πνεύμα του Θεού. Έτσι ο άνθρωπος πεθαίνει σωματικώς και ανασταίνεται σωματικώς. Η ταφή των σωμάτων στον Ιουδαϊσμό υπηρετεί αυτή την βασική ιουδαϊκή αντίληψη περί σωματικής αναστάσεως. Με δεδομένο ότι η ανάσταση των νεκρών θα πραγματοποιηθεί στο μέλλον, το σώμα θάβεται, ώστε ν’ αναστηθεί στο μέλλον.

Σε ό,τι αφορά το νεκρό Ιησού, τονίζεται από τους πρώτους χριστιανούς ότι ακολουθήθηκαν τα ιουδαϊκά ταφικά έθιμα και ότι το νεκρό σώμα του Ιησού θάφτηκε με προοπτική τη μελλοντική ανάσταση. Η επισήμανση όμως των πρώτων χριστιανών ότι ο τάφος του Ιησού βρέθηκε στη συνέχεια κενός, ανατρέπει την αναμενόμενη στο μέλλον Ανάσταση του Ιησού και πιστοποιεί την ήδη πραγματοποιηθείσα ανάστασή του. Η Ανάσταση του Ιησού είναι πλέον για τους πρώτους χριστιανούς ιστορία και όχι εσχατολογία.

Όσιος Δαβίδ-λεπτομ

ΙΙ

Οι εμφανίσεις του αναστημένου Ιησού

Ο δεύτερος ακρογωνιαίος λίθος, πάνω στον οποίο θεμελιώνουν οι πρώτοι χριστιανοί την πεποίθησή τους για τον αναστημένο Ιησού, είναι η ρητή μαρτυρία των πρώτων χριστιανών ότι ο Ιησούς μετά τον θάνατο και την ταφή του εμφανίστηκε αναστημένος σε αυτούς[4]. Ακριβέστερα:

1) Ο Ιησούς εμφανίζεται επανειλημμένα, σε διαφορετικά πρόσωπα και σε διαφορετικούς τόπους.

Η επανειλημμένη αυτή μαρτυρία των πρώτων χριστιανών ενισχύει την άποψη περί της ιστορικότητας των όσων αυτοί ισχυρίζονται. Υπενθυμίζουμε ότι ένα από τα «κριτήρια αυθεντικότητας» που ισχύουν στην έρευνα για το πρόσωπο του Ιησού είναι το κριτήριο της «πολλαπλής μαρτυρίας»[5]. Αυτό το κριτήριο επικεντρώνει σε λόγους ή πράξεις του Ιησού, που μαρτυρούνται σε περισσότερες από μια ανεξάρτητες πηγές (π.χ. κατά Μάρκον ευαγγέλιο, πηγή Q, επιστολές Παύλου, κατά Ιωάννην ευαγγέλιο) ή σε περισσότερα από ένα γραμματειακά είδη (παραβολές, θαύματα, αφηγήσεις, προφητείες κ.λπ.). Με βάση λοιπόν το κριτήριο της «πολλαπλής μαρτυρίας», οι αφηγήσεις αυτές των πρώτων χριστιανών για τις εμφανίσεις του αναστημένου Ιησού πρέπει να θεωρηθούν ως αυθεντικές. Η διαπίστωση αυτή δεν επιβεβαιώνει βέβαια και τον χαρακτήρα των εμφανίσεων αυτών. Δηλαδή δεν μας βεβαιώνει, αν αυτές ήταν πραγματικές εμφανίσεις του αναστημένου Ιησού ή αν οι πρώτοι χριστιανοί προσέλαβαν διάφορες εμπειρίες τους σαν εμφανίσεις του αναστημένου Ιησού.

Ο  Ιησούς, λοιπόν, πρέπει να εμφανίστηκε πρώτα στον Πέτρο και στην Μαρία Μαγδαληνή και άλλες γυναίκες. Στα Α΄ Κορ 15,5 και Λκ 24,34 αναφέρεται ότι ο Ιησούς εμφανίζεται πρώτα στον Πέτρο[6]. Στο Ιω 20,11-18, όμως, περιγράφεται ότι ο Ιησούς εμφανίζεται πρώτα στην Μαρία τη Μαγδαληνή και άλλες γυναίκες και κατόπιν στους υπόλοιπους μαθητές του (Ιω 20,19-23). Στο κατά Μάρκον Ευαγγέλιο αναγγέλλονται εμφανίσεις του αναστημένου Ιησού στην Γαλιλαία (Μκ 16,7), χωρίς όμως να περιγράφεται στη συνέχεια ότι αυτές πραγματοποιήθηκαν. Στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, περιγράφεται πώς η «Μαριὰμ ἡ Μαγδαληνὴ καὶ ἡ ἄλλη Μαρία” (Μτ 28,1) πήγαν στον τάφο του Ιησού και πώς ήταν εκείνες στις οποίες εμφανίστηκε πρώτα ο Ιησούς (Μτ 28,9-10). Στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο γίνεται λόγος για την εμφάνιση του Ιησού σε δύο μαθητές που πορεύονταν προς την κωμόπολη Εμμαούς (Λκ 24, 13εξ.). Τέλος, στο Α΄ Κορ 15,6εξ παρατίθενται και άλλες εμφανίσεις του Ιησού σε ομάδες πιστών, στον Ιάκωβο, τον αδελφό του Ιησού, και στον Παύλο.

2) Ο Ιησούς εμφανίζεται στους μαθητές και τους άλλους ακολούθους του με πολλούς τρόπους. Έτσι:

α) Στο Α΄ Κορ 15,5-8 και Λκ 24,34 χρησιμοποιείται απλώς το ρήμα “ὤφθη” και με αυτό δηλώνεται ότι ο Κηφάς (:ή Πέτρος ή Σίμων), οι έντεκα μαθητές, οι πάνω από πεντακόσιοι αδελφοί, ο Ιάκωβος ο αδελφόθεος και ο Παύλος είδαν απλώς τον Ιησού. Δεν περιγράφεται όμως η μορφή με την οποία τον είδαν. Υπονοείται όμως ότι η μορφή αυτή ταυτοποιήθηκε από τους μαθητές ως η μορφή του προπασχάλιου  Ιησού.

β) Στο Ιω 20,11-18 γίνεται λόγος για τη συνάντηση του Ιησού με την Μαρία Μαγδαληνή έξω από τον κενό τάφο. Χρησιμοποιείται το ρήμα “θεωρεῖ τὸν Ἰησοῦν ἑστῶτα” και ταυτόχρονα δηλώνεται ότι “καὶ οὐκ ᾔδει ὅτι Ἰησοῦς ἐστιν” (Ιω 20,14). Η αναγνώριση[7] από τη Μαρία Μαγδαληνή ότι η μορφή που βρισκόταν μπροστά της είναι ο Ιησούς, πραγματοποιείται όταν ο Ιησούς της υπενθυμίζει ένα μέρος των λόγων του που απηύθυνε στους μαθητές και στις μαθήτριές του πριν το Πάθος του. Η υπενθύμιση αυτή της διδασκαλίας του Ιησού, βοηθά τη Μαγδαληνή ν’ αναγνωρίσει τον Ιησού. Τον αποκαλεί μάλιστα “ραββουνι (ὃ λέγεται διδάσκαλε)” (Ιω 20,16) και επιχειρεί να τον αγγίξει, ενέργεια που αποτρέπει ο Ιησούς λέγοντας “μή μου ἅπτου” (Ιω 20,17).

Στο Λκ 24,13-35 περιγράφεται κάτι ανάλογο με εκείνο του Ιω 20,11-18. Ο Λουκάς, αναφέρεται στο χωρίο αυτό, στο συμβάν με τους δύο μαθητές και τον Ιησού στο Εμμαούς. Στο απόσπασμα αυτό οι μαθητές δεν αναγνωρίζουν αρχικά τον Ιησού (“οἱ δὲ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν ἐκρατοῦντο τοῦ μὴ ἐπιγνῶναι αὐτόν[8]). Η αναγνώριση και η ταυτοποίηση ότι το πρόσωπο με τη συγκεκριμένη μορφή, με το οποίο συνταξιδεύουν και συνομιλούν είναι ο Ιησούς, πραγματοποιείται, όταν ο Ιησούς τους αναφέρει μέρος της διδασκαλίας της Γραφής (Π.Δ.), για το οποίο τονίζει ο Ιησούς ότι αναφέρεται σε αυτόν. Η αναγνώριση και η ταυτοποίηση του Ιησού από τους δύο μαθητές, ολοκληρώνεται όταν όλοι κάθονται να δειπνήσουν και ο Ιησούς προβαίνει στην κλάση του άρτου. Τότε κατά το Λκ 24,31 «αὐτῶν δὲ διηνοίχθησαν οἱ ὀφθαλμοὶ καὶ ἐπέγνωσαν αὐτόν». Η υπενθύμιση αυτή της διδασκαλίας της Π.Δ. από τον Ιησού και ο συμβολισμός του δείπνου του Ιησού με τους δύο μαθητές και την κλάση του άρτου, τους βοηθά να αναγνωρίσουν τον άνθρωπο που έχουν μπροστά τους ως τον προπασχάλιο Ιησού.

Διαπιστώνουμε λοιπόν, ότι στα παραπάνω κείμενα η “ενσώματη” μορφή με την οποία εμφανίζεται ο Ιησούς, αναγνωρίζεται από τους μαθητές ως μορφή του Ιησού, αφού ο Ιησούς τους διδάσκει για το νόημα της Π.Δ. και αφού πραγματοποιεί τη συμβολική πράξη της κλάσης του άρτου.

3) Στο Λκ 24,36-49 και στο Ιω 20,19-23 γίνεται λόγος για την εμφάνιση του αναστημένου Ιησού σε ομάδες ανθρώπων. Συγκεκριμένα:

Στο Λκ 24,36-49 περιγράφεται η ξαφνική εμφάνιση του αναστημένου Ιησού στους ένδεκα αποστόλους, όπου ταυτοποιείται η “σωματική” παρουσία του ως εξής: Πρώτον, αυτοί αγγίζουν τις πληγές του Ιησού και τον βλέπουν να καταναλώνει τροφή. Δεύτερον, ο Ιησούς τους διδάσκει για το μεσσιανικό χαρακτήρα της διδασκαλίας στης Π.Δ. Τρίτον, καλούνται από τον Ιησού ν’ ασκήσουν ιεραποστολή. Στο Ιω 20,19-29 περιγράφεται επίσης η ξαφνική εμφάνιση του Ιησού σε ομάδα μαθητών του, όπου ταυτοποιείται η “σωματική” παρουσία του ως εξής: Πρώτο, ο Ιησούς εμφανίζεται μπροστά τους, αν και οι πόρτες είναι κλειστές. Δεύτερο, ο Θωμάς αγγίζει την πλευρά του Ιησού (πρβλ. Ιω 19,34). Τρίτο, οι μαθητές καλούνται από τον Ιησού ν’ ασκήσουν ιεραποστολή και να ιδρύσουν την Εκκλησία. Τέταρτο, ο Ιησούς χορηγεί στους μαθητές το άγιο Πνεύμα. Τέλος πέμπτο, τους εξουσιοδοτεί να συγχωρούν τις αμαρτίες των ανθρώπων.

Διαπιστώνουμε, λοιπόν, ότι στα παραπάνω κείμενα η “ενσώματη” μορφή με την οποία εμφανίζεται ο Ιησούς αναγνωρίζεται από τους μαθητές ως μορφή του Ιησού μέσα από ένα ταυτόχρονο συνδυασμό στοιχείων που πιστοποιούν τη σωματική παρουσία του αναστημένου Ιησού. Τέτοια στοιχεία είναι το άγγιγμα του σώματός του, η κατανάλωση τροφής από τον Ιησού, η διδασκαλία του Ιησού για το μεσσιανικό χαρακτήρα της Π.Δ., η κλήση των μαθητών ν’ ασκήσουν ιεραποστολή και να ιδρύσουν την Εκκλησία, η χορήγηση στους μαθητές από τον Ιησού του αγίου Πνεύματος και η εξουσιοδότηση να συγχωρούν τις αμαρτίες των ανθρώπων.

4) Ακόμη, στο Λκ 24,50-51 περιγράφεται η ανάληψη του αναστημένου Ιησού, την οποία βλέπουν οι μαθητές του.

5) Τέλος, στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο (Ιω 20,24-29· 21,1-14· 21,15-23) έχουμε επίσης μια ομάδα κειμένων που σχετίζονται με τις εμφανίσεις του αναστημένου Ιησού. Αυτές είναι: πρώτο, η εμφάνιση του Ιησού στον Θωμά. Σύμφωνα με αυτή ο Θωμάς αγγίζει τις πληγές του Ιησού και έτσι διαλύονται οι όποιες αμφιβολίες του για το ότι ο Ιησούς αναστήθηκε. Δεύτερο, είναι η εμφάνιση του Ιησού στην Γαλιλαία, στη θάλασσα της Τιβεριάδος (:λίμνη Γεννησαρέτ). Σε αυτή οι μαθητές δεν αναγνωρίζουν αρχικά τον Ιησού. Τον αναγνωρίζουν όμως μετά την πετυχημένη ψαριά που είχαν χάριν της θαυμαστής  παρέμβασης του Ιησού  και μετά το γεύμα που είχαν μαζί του. Τέλος, τρίτο, είναι η στιχομυθία του Ιησού με τον Πέτρο. Σε αυτή περιγράφεται πώς ο αναστημένος Ιησούς αναθέτει την αρχηγία της Εκκλησίας στον Πέτρο και προφητεύει το μαρτύριο του αποστόλου. Επίσης γίνεται λόγος και για τη σχέση του Πέτρου με τον  αγαπημένο μαθητή του Ιησού.

Μ.Παρ_24

ΙΙΙ

Η διαμόρφωση της παράδοσης για τις εμφανίσεις του αναστημένου Ιησού

Συνοπτικά και σύμφωνα με τις πηγές, τα γεγονότα του Πάσχα είναι πιθανόν να εξελίχτηκαν ως εξής:

Οι μαθητές, μόλις συνελήφθη ο Ιησούς εγκαταλείπουν τρομοκρατημένοι την Ιερουσαλήμ. Μόνο μερικές μαθήτριες του Ιησού παραμένουν και τολμούν να παρακολουθήσουν τη σταύρωση του Ιησού[9].  Οι μαθητές καταφεύγουν κατά πάσα πιθανότητα στην Γαλιλαία. Εκεί πραγματοποιούνται, σύμφωνα με το Μκ 16,7· Μτ 28,16εξ., οι πρώτες εμφανίσεις του αναστημένου Ιησού, Στο κατά Λουκάν και στο κατά Ιωάννην έχουμε μια μεταγενέστερη αναφορά, σύμφωνα με την οποία ο τόπος εμφάνισης του Ιησού μετατίθεται στην Ιερουσαλήμ.

Σε ό,τι αφορά τα πρόσωπα στα οποία εμφανίστηκε ο Ιησούς, πιθανολογείται ότι ο Ιησούς εμφανίστηκε πρώτα στη Μαρία Μαγδαληνή. Η παράδοση όμως αυτή «αποσύρεται» πολύ σύντομα από το προσκήνιο και υπερισχύει μέσα στην πρώτη κοινότητα η άλλη παράδοση,  η οποία υποστηρίζει ότι ο Ιησούς εμφανίστηκε πρώτα στον Πέτρο (Α΄ Κορ 15,5). Σημειώνουμε ότι η παράδοση αυτή είναι αρχαιότερη της παράδοσης για τη Μαρία Μαγδαληνή. Επίσης, ότι αυτή συνδέεται με άλλες εμφανίσεις του Ιησού σε περισσότερους από έναν ανθρώπους.  Με βάση τις δύο αυτές πληροφορίες, μπορεί να υποστηριχτεί ότι ο Πέτρος πρέπει να συγκέντρωσε ξανά τους δώδεκα μαθητές του Ιησού και σε όλους αυτούς να εμφανίστηκε ο Ιησούς. Ο Ιησούς εμφανίστηκε επίσης μεμονωμένα στον Παύλο, στον Ιάκωβο τον αδελφόθεο και σε πάνω από 500 άλλους «αδελφούς».

Σύντομα όμως διαμορφώθηκε ακόμη μια παράδοση, η παράδοση του κενού τάφου. Σύμφωνα με την παράδοση αυτή ο αναστημένος Ιησούς συνδέθηκε με τον κενό τάφο, ο οποίος πρέπει να βρισκόταν κοντά στον τόπο του εκτέλεσής του. Στα Ευαγγέλια περιγράφεται ότι οι γυναίκες που είχαν παραμείνει στην Ιερουσαλήμ, επισκέφτηκαν τον τάφο αυτό. Η παραπάνω συνοπτική περιγραφή της ταφής, του κενού τάφου και των εμφανίσεων του αναστημένου Ιησού σύμφωνα με τα καινοδιαθηκικά κείμενα, έγινε αποδεκτή ως ιστορική από τους ανθρώπους της εποχής εκείνης. Απόδειξη είναι η σταδιακή εξάπλωση του χριστιανισμού.

Παράλληλα όμως η ιστορικότητα των αφηγήσεων αυτών αμφισβητήθηκε έντονα, ιδιαίτερα κατά την νεοτερική εποχή. Οι ερευνητές της περιόδου αυτής, στηριζόμενοι στη λογική, θεώρησαν ότι οι διηγήσεις για την Ανάσταση του Ιησού περιείχαν πολλές ασάφειες και ιστορικές ανακρίβειες. Έτσι αμφισβήτησαν την ιστορικότητα των διηγήσεων αυτών. Πρέπει, όμως να παρατηρήσουμε ότι οι πρώτοι χριστιανοί οικοδομούν την θεολογία τους για τον αναστημένο Ιησού πρώτιστα πάνω στην εμπειρία τους. Οι πρώτοι χριστιανοί διακηρύσσουν πρώτιστα ότι είδαν, συνομίλησαν και έζησαν καθημερινές στιγμές μαζί με τον αναστημένο Ιησού.

Μ.Παρ_26

Τελικές σκέψεις

Παραπάνω είδαμε ότι η Ανάσταση του Ιησού πιστοποιείται από τις μαρτυρίες των συγχρόνων του για την ταφή του νεκρού Ιησού, για τον κενό τάφο και για τις επανειλημμένες εμφανίσεις του αναστημένου Ιησού. Οι μαρτυρίες αυτές είναι πολλές και διαφορετικές και γι’ αυτό θεωρούνται πολύ σημαντικές. Πρώτα από όλα, αυτές είναι ακόμη μια ένδειξη της ποικιλομορφίας που χαρακτηρίζει τα κείμενα της Κ.Δ. Έπειτα, αυτές δείχνουν την ύπαρξη πολλών εμπειριών και αποδυναμώνουν το επιχείρημα που υποστηρίζει ότι οι διηγήσεις για την Ανάσταση του Ιησού είναι ασαφείς και ιστορικά ανακριβείς. Ακόμη, αυτές αναδεικνύουν την αλήθεια για την Ανάσταση του Ιησού μέσα από πολλά, μικρά και διαφορετικά αφηγήματα. Αυτά περιορίζουν ασφυκτικά τη δυνατότητα διαμόρφωσης ενός μεγάλου αφηγήματος και την απόπειρα οποιασδήποτε χειραγώγησης της αλήθειας της Ανάστασης του Ιησού. Τέλος, τα πολλά και μικρά αυτά αφηγήματα για την Ανάσταση του Ιησού προβάλλουν με τον καλύτερο τρόπο την επικαιρότητα της Κ.Δ. Στη σημερινή ύστερη νεοτερική εποχή τα μεγάλα αφηγήματα με τις μεγάλες αλήθειες αποδείχτηκαν κάλπικα. Αντίθετα, τα μικρά αφηγήματα με τις μικρές αλήθειες, όπως οι διηγήσεις για την Ανάσταση του Ιησού, ξανακερδίζουν τις καρδιές των ανθρώπων και δίνουν ελπίδα σε αυτούς.

Ανάσταση 0810-01

[1] Βλ. μεταξύ άλλων και E. Lohse, Επίτομη Θεολογία της Καινής Διαθήκης, 2002, 73εξ.· G. Theißen/A. Merz, Der historische Jesus, 415-446, ιδίως 435.

[2] Βλ. όμως R. Bultmann, Theologie des Neuen Testaments, 48, ο οποίος θεωρεί τον κενό τάφο ως θρύλο, επειδή ο Παύλος δεν αναφέρεται ρητά σε αυτόν. 

[3] Ρωμ 6,4.

[4]  Αναλυτικά, βλ. μεταξύ των άλλων, G. Theißen/A. Merz, Der historische Jesus, 415-446.

[5] «Multiple independent attestation».

[6] Ο U. Schnelle, Theologie des Neuen Testaments, 149, θεωρεί, παραθέτοντας και σχετική βιβλιογραφία, ότι η αναφορά του Πέτρου ως του πρώτου που είδε τον αναστημένο Ιησού σχετίζεται με την προβεβλημένη θέση που είχε ο Πέτρος στον πρώτο χριστιανισμό.

[7] Βλ. G. Theissen/A. Merz, Der historische Jesus, 431, οι οποίοι θεωρούν ότι μορφολογικά η εν λόγω αναγνώριση του Ιησού από την Μαρία Μαγδαληνή, καθώς και η αναγνώριση του Ιησού από τους δύο μαθητές του στο Εμμαούς (Λκ 24,13-35), είναι ένα λογοτεχνικό μοτίβο, το «μοτίβο αναγνώρισης» (ἀναγνώρισις Motiv). Με το μοτίβο αυτό περιγράφεται ότι τα εν λόγω πρόσωπα αναγνωρίζουν και ταυτοποιούν τον Ιησού από την διδασκαλία του και όχι από την ανθρώπινη μορφή που βλέπουν.

[8] Λκ 24,16.

[9] Σύμφωνα με το κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο οι μαθητές δεν εγκαταλείπουν την Ιερουσαλήμ. Αντίθετα, επισημαίνεται ότι ο Ιησούς φροντίζει να μη χαθεί κανένας από αυτούς (Ιω 18,9). Επίσης αναφέρεται ότι ο αγαπημένος μαθητής του Ιησού στέκεται μαζί με τις γυναίκες και με την μητέρα του Ιησού κάτω από τον σταυρό. 

Κατηγορίες: ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΑ ΑΡΘΡΑ | Ετικέτες: , | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Η εμπειρική πρόσληψη των πρώτων χριστιανών του αναστημένου Ιησού

Το πασχάλιο μήνυμα του Μητροπολίτη Ἀρκαλοχωρίου, Καστελλίου καί Βιάννου και Καθηγητή του Τμήματος Θεολογίας του ΑΠΘ κ. Ανδρέα Νανάκη

Νανάκης

«Ἀνέστη Χριστός καί πεπτώκασι δαίμονες. Ἀνέστη Χριστός καί χαίρουσιν ἄγγελοι».

Μέ τό μυστήριο τῆς Ἀναστάσεως κορυφώνει τήν φανέρωση καί ἀποκάλυψή Του ἡ παναλήθεια καί ἡ αὐτοαλήθεια τοῦ προϋπάρχοντος Θεοῦ Λόγου, τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Ὁ προϋπάρχων ἀχρόνως ἐνυπόστατος Λόγος, πού ἤτανε μέ τόν Θεό, ὅπως μᾶς ἀποκαλύπτει ὁ Εὐαγγελιστής Ἰωάννης καί ὅπως ἀκούομεν εἰς τό Εὐαγγέλιον τῆς ἀναστάσιμης Θείας Λειτουργίας, εἰσῆλθε εἰς τάς ἀτραπούς τῶν ἀνθρωπίνων περιπετειῶν καί δοκιμασιῶν, διά νά ὁδηγηθῇ τελικά εἰς τόν Γολγοθᾶ καί εἰς τόν Σταυρόν, ἀπό τούς πολλαπλῶς εὐεργετηθέντες, μέ θεοσημεῖα, μέ θαυμαστά γεγονότα ἰάσεων λεπρῶν, τυφλῶν, παραλυτικῶν, μέχρι καί ἀναστάσεων νεκρῶν. «Λαός μου τί ἐποίησά σοι καί τί μοί ἀνταπέδωκας;».

Εἰς τό κενόν μνημεῖον τῆς Ἀναστάσεως τοῦ Χριστοῦ ὑποστασιοποιεῖται ἡ τελευταία ἔκφραση τοῦ Θείου δράματος, πού ἐνυλώνει τήν ὑπέρβασή του, ἐν τῷ προσώπῳ τοῦ Θεανθρώπου καί δι’ αὐτοῦ τελετουργεῖται ἡ σύνολη κατάλυση τοῦ ἀνθρωπίνου δράματος καί τῆς πανανθρώπινης τραγωδίας.

Εἰς τό κενόν μνημεῖον βιώνεται ἡ ἀνάστασις καί συνανάστασις συνόλου τοῦ ἀνθρωπίνου γένους, χωρίς κανέναν φραγμό, χωρίς καμία ἀπό τίς πολλές καί ποικίλες διακρίσεις, πού ἐμεῖς οἱ ἄνθρωποι διαμορφώνουμε, διά νά ἐπιβάλλουμε ἤ νά διαιωνίσουμε, διά τῶν κατηγοριοποιήσεων, τήν δύναμή μας, τήν ἰσχύ μας, τήν ἐξουσία μας, ἡ ὁποία ὅμως εἶναι ἐκ τοῦ κόσμου τούτου τοῦ κτιστοῦ, ὅμοιά του δηλαδή, κτιστή, φθαρτή, μέ ἡμερομηνία λήξεως, ὅπως ὅλα τά ἀνθρώπινα ἔργα καί δημιουργήματα, πού ἔχουν ἀρχή καί τέλος.

Τό σύνολο αὐτό τῶν ἔργων καί τῶν πράξεών μας, κατ’ ὄνομα συναθροιζόμενα, κρίνονται καί ὁδηγοῦν τήν ψυχή μας εἰς τό φῶς τῆς Ἀναστάσεως τοῦ Χριστοῦ ἤ εἰς τό σκοτάδι τοῦ μισόκαλου, εἰς τόν Ἅδην. Τό γεγονός τῆς κρίσεως, ὅταν τό σῶμα μας κατέλθει εἰς τήν γῆ καί ἡ ψυχή μας ἀνέλθει εἰς τόν οὐρανό, δέν ἐξαρτᾶται ἀπό τήν μικρή, μεγάλη ἤ ἀνύπαρκτη πίστη εἰς τόν Ἀναστάντα Χριστό. Ἡ θέσις ὅμως, εἰς τήν ὁποία θά βρεθοῦμε, εἶναι συνάρτηση τῶν ἀγαθῶν ἤ πονηρῶν πράξεων, λόγων καί ἔργων μας. Τά ἀνθρώπινα ἤ ἀτομικά δικαιώματα, μέ τίς συνακόλουθες νομοθετικές τους ρυθμίσεις, ὅλα αὐτά καθ’ ὁλοκληρίαν κατανοητά εὐεργετήματα τοῦ ἑαυτοῦ μας, τελειώνουν ἐπί τῆς γῆς. Ὁ κάθε ἄνθρωπος καί σύνολη ἡ κτιστή πραγματικότητα, ἐπειδή εἶναι κτιστή, ὑπόκειται εἰς τόν ἄκτιστον, ἀκατάλυπτον καί αἰώνιον Τριαδικόν Θεόν, γνωσθέντα εἰς ὅλους μας, ἐν τῶ προσώπῳ τοῦ Ἀναστάντος Χριστοῦ. Ὁ Χριστός ἀναστήθηκε ἀπό τοῦ τάφου καί κατῆλθε εἰς τόν Ἄδην, διά νά καταλύσῃ τό σκότος. «Ἀνέστη Χριστός καί πεπτώκασι δαίμονες. Ἀνέστη Χριστός καί χαίρουσιν ἄγγελοι».

Οἱ ἀνθρώπινες περιπέτειες, μέ τήν ἁμαρτία εἰς τάς ἡμέρας μας, πλεονάζουν, μέ τά ἀθώα θύματα τοῦ πολέμου εἰς τόν χῶρον τῆς Μέσης Ἀνατολῆς, μέ τήν ἐξαθλίωση καί τούς θανάτους προσφύγων καί μεταναστῶν, μέ τήν ἀνεργία καί τούς νέους ν’ ἀναζητοῦν ἄλλη πατρίδα, μέ τήν ὑπογεννητικότητα καί τό μεῖζον ἐξ αὐτῆς δημογραφικόν πρόβλημα εἰς τήν Ἑλλάδα, ἀλλά καί εἰς τούς ἄλλους ἱστορικούς λαούς τῆς Εὐρωπαϊκῆς Ἕνωσης.

Εἰς τό ὑπόβαθρόν τους καί εἰς τήν οὐσίαν τους, οἱ τραγωδίες αὐτές ἐκφράζουν τό πνευματικό μας ἔλλειμμα καί ἐπιφέρουν ὀδύνη εἰς τόν πολιτισμό μας. Εἶναι οἱ συνέπειες τῆς ἀρνήσεώς μας, τῆς ἀπομακρύνσεώς μας, τῆς δυσπιστίας ἤ ἀπιστίας μας εἰς τό μυστήριον τοῦ ἀνεσπέρου φωτός τοῦ Ἀναστάντος Χριστοῦ, χάριν τοῦ ὁποίου, ὄχι μόνον βιώνουμε καί κατανοοῦμε τήν κτιστότητά μας, μέ τό πεπερασμένο καί φθαρτό ὅριό της καί τό ἐπίγειον τέλος της, ἀλλά δυνάμεθα νά καθιστάμεθα καθημερινά μέτοχοι καί κοινωνοί μέ τόν ἄκτιστο, τόν ἀθάνατο καί αἰώνιο Θεόν Λόγον, πού εἰρηνοποιεῖ, εἰς τόν ἐπίγειον κόσμον, τόν προσωπικό καί συλλογικό μας πολιτισμό.

Ἡ χάρις τοῦ Ἀναστάντος Θεοῦ Λόγου, τοῦ φωτίζοντος «πάντα ἄνθρωπον ἐρχόμενον εἰς τόν κόσμον» (Ἰωάν. 1,9) εἴη μετά πάντων Ὑμῶν.

Χριστός Ἀνέστη, Ἀληθῶς Ἀνέστη!

Ἅγιον Πάσχα 2018

Διάπυρος πρός τόν ἀναστάντα Χριστόν εὐχέτης πάντων Ὑμῶν

† Ὁ Ἀρκαλοχωρίου, Καστελλίου καί Βιάννου

ΑΝΔΡΕΑΣ

Κατηγορίες: ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ | Ετικέτες: | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Το πασχάλιο μήνυμα του Μητροπολίτη Ἀρκαλοχωρίου, Καστελλίου καί Βιάννου και Καθηγητή του Τμήματος Θεολογίας του ΑΠΘ κ. Ανδρέα Νανάκη

Η αφήγηση του Πάθους του Ιησού: Δομική επισκόπηση και σημασία

Σπιτάκια_7

Του Αναπληρωτή Καθηγητή του Τμήματος Θεολογίας ΑΠΘ Χαράλαμπου Γ. Ατματζίδη

Είναι αναμφισβήτητο ότι το Πάθος του Ιησού, καθώς και τα διάφορα συμβάντα γύρω από αυτό, είναι κεντρικής σημασίας για τους χριστιανούς. Κάθε χρόνο οι απανταχού χριστιανοί αφιερώνουν μεγάλες χρονικές περιόδους για να θυμηθούν και να γιορτάσουν  τα γεγονότα αυτά. Παρακάτω θα επιχειρήσουμε ν’ εξετάσουμε το θέμα του Πάθους του Ιησού, όπως αυτό περιγράφεται στα Ευαγγέλια. Σημειώνουμε ότι η εξέτασή μας δεν είναι εξαντλητική. Επίσης, ότι αυτή στηρίζεται στα πορίσματα της σύγχρονης ερμηνευτικής της Καινής Διαθήκης. Θεωρούμε ότι σήμερα, την εποχή της ύστερης νεοτερικότητας, που τα μεγάλα αφηγήματα έπαψαν να θεωρούνται ότι είναι οι αποκλειστικοί φορείς της μιας και μοναδικής αλήθειας, σήμερα που το κάθε κείμενο θεωρείται ότι μπορεί να προσληφθεί πολύτροπα, σήμερα επιβάλλεται μια σύγχρονη προσέγγιση των κειμένων της Καινής Διαθήκης. Αυτή βέβαια δεν αποκλείει τις παλιές δοκιμασμένες ερμηνευτικές μεθόδους. Αντίθετα, προβάλλει την ανάγκη της συνεργασίας όλων των ερμηνευτικών μεθόδων μεταξύ των.

2015_66

Ι

Ο αφηγηματικός χαρακτήρας της διήγησης του Πάθους του Ιησού

Με τη λέξη «Πάθος (του Ιησού)» (<πάσχω=υποφέρω) αναφερόμαστε στα τελευταία τραγικά γεγονότα της ζωής του Ιησού,  που σχετίζονται με τη σύλληψη, τη δίκη και την εκτέλεσή του στην Ιερουσαλήμ γύρω στο έτος 30. Τα συμβάντα αυτά παρατίθενται κατά τρόπο αφηγηματικό, αφενός στα Συνοπτικά Ευαγγέλια, πρώτα στο κατά Μάρκον και έπειτα στο κατά Ματθαίον και στο κατά Λουκάν Ευαγγέλια (Μκ 14,1-15,47 πρλ.) και αφετέρου στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο (Ιω 18-19). Αντίθετα, στην πηγή Q δεν έχουμε αντίστοιχη περιγραφή.

Πρέπει να επισημάνουμε από την αρχή ότι οι διηγήσεις του Πάθους του Ιησού δεν είναι απλές συρραφές επιμέρους διηγήσεων. Αντίθετα, με βάση τις νέες μεθόδους ανάλυσης των Ευαγγελίων, όπως είναι η αφηγηματολογία, η αναγνωστική θεωρία κ.ά., η διήγηση του Πάθους συντελείται με την βοήθεια πιο περίπλοκων γλωσσικών μέσων, όπως είναι οι αφηγηματικές και οι μεταφορικές νοηματικές κατασκευές.  Αυτές δημιουργήθηκαν σε μια χρονική περίοδο, περί το τέλος του πρώτου αιώνα μ.Χ., και περιγράφουν το Πάθος του Ιησού. Τα γλωσσικά αυτά μέσα, επειδή είναι ολοκληρωμένες νοηματικές κατασκευές, δεν μπορούν ν’ αλλάξουν και γι’ αυτό προσλαμβάνονται και κατανοούνται όπως είναι.

Το ερώτημα είναι, αν οι νοηματικές αυτές κατασκευές και συγκεκριμένα αυτές που αναφέρονται στο Πάθος του Ιησού πρέπει να εκληφθούν ως δημιουργήματα της φαντασίας του εκάστοτε Ευαγγελιστή ή ως δημιουργήματα συνδεδεμένα με την ιστορία. Σήμερα, γίνεται ευρύτερα αποδεκτό ότι οι αφηγηματικές και μεταφορικές αυτές ολοκληρωμένες νοηματικές κατασκευές εξαρτώνται από γεγονότα, τα οποία αυτές μεταφέρουν με το δικό τους γλωσσικό τρόπο. Επίσης είναι δεδομένο ότι αυτές βασίζονται στο κήρυγμα για τον Ιησού που αναπτύχθηκε στις πρώτες χριστιανικές κοινότητες.

Σημειώνουμε ότι το πρωτοχριστιανικό κήρυγμα εκφράστηκε μέσα από συγκεκριμένες φόρμουλες πίστης. Αυτές είναι μικρές κειμενικές ενότητες που περιέχουν κατά τρόπο συνεπτυγμένο την θεολογία των πρώτων χριστιανών, αλλά και ιστορικά στοιχεία. Τέτοιες φόρμουλες πίστης που μεταφέρουν στους κόλπους τους ταυτόχρονα την ιστορία και το κήρυγμα για τον Ιησού είναι το Ρωμ 1,3β-4α, Α΄ Κορ 15,3β-5 και Α΄ Κορ 11,23-26. Ιδιαίτερα σημαντική για το θέμα μας είναι φόρμουλα πίστης του Α΄ Κορ 15,3β-5α, την οποία ο Παύλος στο κεφάλαιο 15, που αναφέρεται στην ανάσταση των νεκρών. Αξιοπρόσεκτο είναι ότι στο χωρίο αυτό ενυπάρχει και ο τίτλος «Χριστός» («Ιησούς Χριστός»). Ο Παύλος για να δηλώσει ότι το κείμενο αυτό δεν είναι δικό του χρησιμοποιεί τις λέξεις «παρέδωκα” και “παρέλαβον”. Στο κείμενο αυτό φαίνεται ξεκάθαρα ότι οι πρώτοι χριστιανοί, πριν τον Παύλο, μαρτυρούν ότι πιστεύουν σε ένα υπαρκτό πρόσωπο, τον ιστορικό Ιησού, τον οποίο γνώρισαν και ο οποίος έζησε, σταυρώθηκε, πέθανε, θάφτηκε, αναστήθηκε και εμφανίστηκε στους μαθητές του. Επίσης, σε αυτή την φόρμουλα πίστης, καταγράφεται και η πίστη και η θεολογία των πρώτων χριστιανών. Αυτοί πιστεύουν: α) ότι ο Ιησούς είναι το πρόσωπο για το οποίο μίλησαν οι Γραφές.  β) Επίσης πιστεύουν ότι ο Ιησούς είναι ο αναμενόμενος μεσσίας, αφού τον αποκαλούν Χριστό. γ) Τέλος, θεωρούν ότι ο Ιησούς σταυρώθηκε για να τους απαλλάξει από τις αμαρτίες. Η φόρμουλα αυτή πίστης (Α΄ Κορ 15,3β-5α) παραλαμβάνεται από τους Ευαγγελιστές -με πρώτο τον Μάρκο- και εντάσσεται δημιουργικά στις νέες αφηγηματικές και μεταφορικές νοηματικές κατασκευές, δηλαδή στα Ευαγγέλια. Εκεί αυτή φυλάσσεται στην νέα αφηγηματική μορφή της και σε αυτή τη παγιωμένη πλέον μορφή της μας προκαλεί να την προσεγγίσουμε.

Έτσι είναι πλέον γενικά αποδεκτό ότι το παρελθόν το σχετικό με το Πάθος του Ιησού, όπως αυτό είναι αποτυπωμένο στη σχετική αφήγηση, μπορεί κάποιος να το προσεγγίσει μόνον μέσα από τη γλώσσα. Το παρελθόν αποκτά νόημα και  συνδέεται με τον άνθρωπο μόνον με την παρέμβαση της γλώσσας. Επίσης, είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι οι αφηγηματικές και μεταφορικές αυτές κατασκευές εξαρτώνται και από την ίδια τη γλώσσα. Με άλλα λόγια αυτές περιορίζονται ή καλύτερα ετεροπροσδιορίζονται από προϋπάρχοντα και παγιωμένα γλωσσικά υποδείγματα, όπως είναι παραπάνω αναφερθείσες φόρμουλες πίστης. Μόνον με την αναγκαστική συνδρομή των υποδειγμάτων αυτών συντελείται η παραγωγή των αφηγηματικών και μεταφορικών νοηματικών κατασκευών για το  Πάθος του Ιησού.

Τέλος, πρέπει να τονιστεί ότι οι νοηματικές αφηγηματικές και μεταφορικές κατασκευές για το Πάθος του Ιησού εξαρτώνται από την διαδικασία επικοινωνίας που αναπτύσσεται μεταξύ των νοηματικών αυτών κατασκευών με συγκεκριμένους ανθρώπους. Αυτοί, προσλαμβάνουν ή αλλιώς ερμηνεύουν τις αφηγηματικές και μεταφορικές αυτές νοηματικές κατασκευές ανάλογα με τις δικές τους προϋπάρχουσες κρίσεις. Με άλλα λόγια, η πειστικότητα των νοηματικών αυτών κατασκευών επιβεβαιώνεται, μόνον όταν αυτές συναντηθούν με την εμπειρία των ανθρώπων και επιβεβαιωθούν από αυτή.

Σημειώνουμε επίσης, ότι με βάση την ιστορικοκριτική ανάλυση των Ευαγγελίων, η διήγηση του Μάρκου θεωρείται ως η αρχική και ως εκ τούτου η πιο κοντινή στα γεγονότα νοηματική αφηγηματική περιγραφή του Πάθους του Ιησού. Η διήγηση του Μάρκου αποτελεί το πρότυπο και την πηγή, απ’ όπου άντλησαν ο Ματθαίος και ο Λουκάς. Η διήγηση του κατά Ιωάννην Ευαγγελίου αποτελεί μια ιδιαίτερη διήγηση και ως εκ τούτου αυτή εξετάζεται στο πλαίσιο της ιωάννειας γραμματείας.

Η ολοκληρωμένη, λοιπόν, νοηματική αφηγηματική περιγραφή του κατά Μάρκον Ευαγγελίου θα είναι το κέντρο της έρευνάς μας για την περιγραφή του Πάθους του Ιησού. Ακόμη, πρέπει να σημειώσουμε ότι η αφήγηση του Πάθους είναι εγκιβωτισμένη στην όλη αφήγηση του Μάρκου για τον Ιησού.

Τέλος, σημειώνουμε ότι η αφήγηση του Πάθους, επειδή ακριβώς είναι αφήγηση, συνιστά μια πρόσληψη των γεγονότων του Πάθους από τον Ευαγγελιστή Μάρκο και όχι μια «ιστορική» καταγραφή τους. Ουσιαστικά η αφήγηση του Πάθος, όπως και όλο το Ευαγγέλιο άλλωστε, καθρεφτίζει την κοινότητα του Μάρκου του πρώτου αιώνα μ.Χ., μετά το σημαδιακό 70 μ.Χ., όταν καταστρέφεται ο Ναός της Ιερουσαλήμ από τους Ρωμαίους και μαζί μ’ αυτόν και το θρησκευτικό κέντρο των Ισραηλιτών. Μέσα, λοιπόν, από τη συγκεκριμένη αφηγηματική περιγραφή του Πάθους του Ιησού από τον Ευαγγελιστή Μάρκο άλλα και από τους άλλους Ευαγγελιστές καλούμαστε ν’ ανιχνεύσουμε τις τελευταίες στιγμές του Ιησού.

2015_5

ΙΙ

Η δομή της αφήγησης του Πάθους του Ιησού

Τα γεγονότα του Πάθους καλύπτουν ένα μεγάλο μέρος των Ευαγγελίων και φυσικά του κατά Μάρκον Ευαγγελίου. Αξίζει στο σημείο αυτό να θυμίσουμε την περίφημη θέση του Μ. Kähler ότι το κατά Μάρκον Ευαγγέλιο είναι μια αφήγηση του Πάθους με μια εκτεταμένη εισαγωγή. Το Ευαγγέλιο, ως αφήγημα που είναι, υπόκειται στους παραπάνω αναφερθέντες «κανόνες» της αφηγηματολογίας και αποσκοπεί σε μια δυναμική κατανόηση του Πάθους του Ιησού. Με την έκφραση  δυναμική κατανόηση εννοούμε την ιδιότητα που έχει η εν λόγω αφήγηση να προσλαμβάνεται με τόσους τρόπους όσοι είναι και οι αναγνώστες της.

Ο Μάρκος μας αφηγείται το Πάθος του Ιησού στα κεφάλαια 14-15 του Ευαγγελίου του. Σημειώνουμε ότι το Πάθος προαναφέρεται υπαινικτικά στο Μκ 1,14, όπου περιγράφεται η έναρξη του κηρύγματος του Ιησού μετά τη σύλληψη του Ιωάννη, και στο Μκ 6,14-29, όπου περιγράφεται η σύλληψη και η θανάτωση του Ιωάννη του Βαπτιστή. Επίσης, το Πάθος του Ιησού προαναγγέλλεται τρεις φορές στο μέσον περίπου του Ευαγγελίου, στα Μκ 8,31· 9,12 και 10,32-34.

Ακόμη σημειώνουμε ότι σε όλη την ενότητα (Μκ 14-15) τονίζεται η γνώση του Ιησού για όσα θα υποστεί, καθώς και η σχέση του Πάθους του Ιησού με την Γραφή, δηλαδή την Π.Δ. Αναφορά της γνώσης αυτής του Ιησού υπάρχει στην αφήγηση της μυράλειψης του Ιησού. Εκεί ο Ιησούς τονίζει ότι η γυναίκα που τον άλειψε με μύρο είναι σαν να τον προετοιμάζει για ενταφιασμό. Επίσης, το σπίτι, όπου πραγματοποιήθηκε το τελευταίο δείπνο του Ιησού τονίζεται ότι είναι έτοιμο από πριν (Μκ 14,12-16). Ακόμη, ο Ιησούς περιγράφεται να γνωρίζει ποιος θα τον προδώσει (Μκ 14,18). Επίσης, γνωρίζει ότι οι μαθητές του θα τον αρνηθούν. Μάλιστα φέρεται να αναφέρει ότι την άρνηση αυτή προφήτευσε η Γραφή (Μκ 14,27. 49-50). Ακόμη, ο Ιησούς προαναγγέλλει την άρνηση του Πέτρου (Μκ 14,30. 72). Επίσης, σε όλη τη διήγηση του Πάθους ενυπάρχουν αναφορές από την Π.Δ. που τονίζουν ότι όλα υπόκεινται σε μια θεϊκή παρέμβαση (Μκ 14,21. 32). Ειδικότερα επισημαίνεται ότι στον Ιησού προσφέρεται πάνω στον σταυρό «ἐσμυρνισμένος οἶνος» (Μκ 15,23· πρβλ. Πρμ 31,6), ότι οι στρατιώτες μοιράζονται τα ρούχα του (Μκ 15,24· πρβλ. Ψλ 21[ΜΚ 22], 19), και ότι τον λοιδορούν, ενώ αυτός είναι πάνω στον σταυρό (Μκ 15,29· πρβλ. Ψλ 21[ΜΚ 22], 8-9]).

Όμως πρέπει να τονιστεί ότι ο Ιησούς, ενώ παρουσιάζεται στην αφήγηση να γνωρίζει από πριν τι θα υποστεί, εν τούτοις στο Ευαγγέλιο επισημαίνεται ότι με το Πάθος αναδεικνύεται η βούληση του Θεού. Στον κήπο της Γεσθημανή ο Ιησούς φέρεται ν’ απευθύνεται στον Θεό και να του λέει: «ἀββα ὁ πατήρ, πάντα δυνατά σοι· παρένεγκε τὸ ποτήριον τοῦτο ἀπ᾿ ἐμοῦ· ἀλλ᾿ οὐ τί ἐγὼ θέλω ἀλλὰ τί σύ» (Μκ 14,36).

Τα γεγονότα του Πάθους του Ιησού διαδραματίζονται σύμφωνα με την αφήγηση του Μάρκου εντός πέντε ημερών. Η πρώτη μέρα είναι η Τετάρτη, πριν την έναρξη  του εβραϊκού Πάσχα, όταν ο Ιησούς αλείφεται με μύρο από την άγνωστη γυναίκα (Μκ 14,1-11). Η δεύτερη μέρα είναι η Πέμπτη, η ημέρα προετοιμασίας του δείπνου (Μκ 14,12). Αυτό οδηγεί στην τρίτη ημέρα, που αρχίζει το απόγευμα της έναρξης του εβραϊκού Πάσχα, όταν ο Ιησούς συνεορτάζει με τους μαθητές του και μετέχει στο πασχαλινό δείπνο και στη συνέχεια, το βράδυ, συλλαμβάνεται και οδηγείται και δικάζεται από το Συνέδριο (Μκ 14,12-72). Η τρίτη  ημέρα είναι η Παρασκευή, κατά την οποία συνεχίζεται η εορτή του εβραϊκού Πάσχα -ουσιαστικά είναι η πρώτη ημέρα της εορτής- και οδηγείται ο Ιησούς ενώπιον του Ρωμαίου Επιτρόπου Πιλάτου, δικάζεται, καταδικάζεται, σταυρώνεται, πεθαίνει και θάβεται (Μκ 15,1-47). Η τέταρτη ημέρα είναι το Σάββατο, που έχουμε την «αποκορύφωση» της γιορτής του Εβραϊκού Πάσχα, κατά το οποίο επικρατεί απόλυτη αργία και ο Ιησούς είναι πλέον ενταφιασμένος (Μκ 16,1α). Η πέμπτη ημέρα είναι η πρώτη ημέρα της εβδομάδας κατά τους Iσραηλίτες, «η μία τῶν σαββάτων» (Μκ 16,2), που σήμερα ονομάζεται από τους Χριστιανούς Κυριακή. Κατά  την ημέρα αυτή τρεις γυναίκες έφτασαν στον τάφο του Ιησού και τον βρήκαν κενό (Μκ 16,1-8).

Σημειώνουμε ότι η αφήγηση του Πάθους, επειδή μοιάζει με την αρχαία Τραγωδία, μπορεί  να  χωριστεί και σε πέντε πράξεις:

Οι πέντε πράξεις του δράματος του Ιησού (Πάθος)

1η πράξη             Μκ 14,1-11                     Βηθανία

2η πράξη            Μκ 14,12-26                 Το τελευταίο δείπνο

3η πράξη            Μκ 14,27-53α               Γεσθημανή

4η πράξη            Μκ 14,53β-15,15          Θανατική καταδίκη

5η πράξη            Μκ 15,16-47· 16,1-8     Γολγοθάς, Αποθέωση

Ο παραπάνω χωρισμός του Πάθους σε πέντε σκηνές που μας θυμίζουν αρχαία τραγωδία είναι χρήσιμος, γιατί μας βοηθά να κατανοήσουμε την πλοκή της διήγησης του Πάθους. Σημειώνουμε ότι ο χωρισμός αυτός ακολουθεί παλαιότερη θέση, που υποστήριξε ότι το κατά Μάρκον Ευαγγέλιο μοιάζει με μια τραγωδία. Η θέση αυτή στηρίχτηκε στον Αριστοτέλη, ο οποίος στο έργο του «Ποιητική» αναφέρεται στην «τραγωδία» και στο «έπος».

Όμως, η θέση αυτή αμφισβητήθηκε και αντιπροτάθηκε η θεωρία ότι το κατά Μάρκον Ευαγγέλιο είναι διήγηση σε διάφορα επεισόδια (episodische Erzählung), στα οποία περιλαμβάνεται και το επεισόδιο του Πάθους. Αξιοπρόσεκτο είναι ότι και η θέση αυτή στηρίχτηκε στην Ποιητική του Αριστοτέλη. Η θέση αυτή υποστήριξε ότι το κατά Μάρκον Ευαγγέλιο μοιάζει περισσότερο με το αρχαίο Έπος , όπως το περιγράφει ο Αριστοτέλης στην Ποιητική του, και όχι με την αρχαία Τραγωδία. Επίσης, επισημάνθηκε ότι ο χαρακτήρας, ο αριθμός και η εναλλαγή των επεισοδίων στην Τραγωδία είναι διαφορετικοί από τον χαρακτήρα, τον ρυθμό και την εναλλαγή των επεισοδίων στο Έπος και ότι το κατά Μάρκον Ευαγγέλιο, ως προς τα χαρακτηριστικά αυτά  είναι πιο κοντά στο Έπος.

Ιδιαίτερα ως προς τη διήγηση του Πάθους τονίστηκε ότι αυτή δεν είναι μια διήγηση που περιγράφει την «περιπέτεια» του Ιησού, όπως αυτή κατανοείται στην αρχαία Τραγωδία. Γιατί, ο Ιησούς, δεν παρουσιάζεται στο Ευαγγέλιο, όπως ο τραγικός ήρωας που είναι έρμαιο της μοίρας. Αντίθετα ο Ιησούς, όπως αναφέραμε και παραπάνω, περιγράφεται στο κατά  Μάρκον Ευαγγέλιο να γνωρίζει από πριν τα του Πάθους του.

Τα παραπάνω αναφερθέντα εγείρουν και ένα ακόμη πρόβλημα σχετικά τον Μάρκο και την διήγηση του Πάθους, που απασχόλησε την καινοδιαθηκική επιστήμη. Τελικά, πώς προήλθε η διήγηση του Πάθους; Μήπως υπήρχε σαν παράδοση, την οποία παρέλαβε ο Μάρκος και δημιούργησε τη δική του διήγηση για το Πάθος του Ιησού; Μήπως ο Μάρκος ενήργησε σαν δημιουργός και παρήγαγε την διήγηση του Πάθους; Μήπως ο Μάρκος παρέλαβε την προϋπάρχουσα παράδοση και δημιούργησε την δική του διήγηση για το Πάθος του Ιησού;

Τελικά δεν αποκλείεται ο Μάρκος να υιοθέτησε και προϋπάρχουσες παραδόσεις. Αξιοπρόσεκτο είναι ότι, ενώ η όλη πλοκή του Πάθους εξελίσσεται σύμφωνα με τους αφηγηματικούς κανόνες, έχουμε μέσα στη διήγηση ενδείξεις ότι ο Μάρκος υιοθετεί μια πρότερη παράδοση. Έτσι, παρατηρούμε ότι από τη μια μεριά λείπουν από τη αφήγηση τα θαύματα και οι έντονες συγκρούσεις του Ιησού με τους φαρισαίους, στοιχεία που δείχνουν ότι ο Μάρκος λειτουργεί ως ανεξάρτητος αφηγητής. Από την άλλη μεριά όμως έχουμε τη συμπερίληψη στην αφήγηση συμβάντων, όπως η μυράλειψη του Ιησού (Μκ 14,3-9) και το τελευταίο δείπνο του Ιησού (Μκ 14,22-29· πρβλ. Α΄ Κορ 11, 23εξ.). Αυτή η συμπερίληψη αφήνει να εννοηθεί ότι συγκεκριμένα στοιχεία της παράδοσης εντάσσονται στην όλη αφήγηση του Πάθους.

Ταυτόχρονα όμως υπενθυμίζουμε και υπογραμμίζουμε ότι η διήγηση του Πάθους στο κατά Μάρκον Ευαγγέλιο, είναι η μοναδική αφήγηση -αυτόνομη, ολοκληρωμένη και νοηματική γλωσσική κατασκευή- που έχουμε εμπρός μας και η οποία είναι εγκιβωτισμένη στην όλη αφήγηση του Μάρκου για τον Ιησού. Επίσης ότι η αφήγηση του Πάθους εξαρτάται από τα γεγονότα και από την επικοινωνιακή διαδικασία που αναπτύσσεται μεταξύ της αφήγησης του Πάθους και του αναγνώστη της αφήγησης του Πάθους. Αυτό βέβαια δεν εμποδίζει το ενδεχόμενο η διήγηση του Πάθους να εμπεριέχει στοιχεία που σχετίζονται με την Τραγωδία ή με το Έπος ή με τις προϋπάρχουσες φόρμουλες πίστης.

Μ. Πέμπτη_10

ΙΙΙ

Σημασία της αφήγησης του Πάθους του Ιησού

Ήδη τονίσαμε ότι τα γεγονότα του Πάθους του Ιησού υφίστανται την διαπλαστική παρέμβαση πρωτίστως του αφηγητή Ευαγγελιστή Μάρκου και δευτερευόντως των άλλων Ευαγγελιστών. Ο Μάρκος είναι εκείνος που διαμορφώνει πρώτος τη σχετική αφήγηση, βασιζόμενος στις παραδόσεις της πρωτοχριστιανικής κοινότητας (π.χ. Α΄ Κορ 15,3β-5· 11,23-26). Συνοπτικά μπορούμε να πούμε ότι η αφήγηση του Πάθους θίγει δύο κυρίως θέματα. Το ένα σχετίζεται με τον Ιησού και την αυτοσυνειδησία του και το άλλο με τη χριστιανική κοινότητα και την αυτοσυνειδησία της.

1) Σε ό,τι αφορά τον Ιησού και την αυτοσυνειδησία του, διαπιστώνουμε ότι με την αφήγηση του Πάθους περιγράφεται η τελική φάση της δράσης του Ιησού. Πρόκειται για το Έπος του «ήρωα» Ιησού, ο οποίος ενσυνείδητα αποδέχεται τον θάνατο προκειμένου να φέρει εις πέρας την αποστολή του, που του ανατέθηκε από τον Θεό.

Η όλη δράση του Ιησού, επομένως και το Πάθος του, συνδέονται και εξαρτώνται από την πολιτική, θρησκευτική και εν γένει πολιτισμική συνάφεια της περιοχής του Ισραήλ του πρώτου αιώνα μ.Χ.  Στο πλαίσιο αυτό ο Ιησούς αναγνωρίζει την παθογένεια που μαστίζει το θρησκευτικό κέντρο των Ισραηλιτών και προσπαθεί ν’ αφυπνίσει τους συμπατριώτες του γι’ αυτό. Αυτό ο Ιησούς το επιχειρεί είτε με τις συμβολικές του πράξεις της εκδίωξης των εμπόρων από τον Ναό και της ξήρανσης της άκαρπης συκιάς, είτε με τη σφοδρή σύγκρουσή του με τους τοπικούς θρησκευτικούς και πολιτικούς ηγέτες. Ταυτόχρονα με τις ενέργειές του αυτές και τον προφητικό του λόγο στο Μκ 11,17 αναδεικνύει την αδυναμία του όλου θρησκευτικού και κοινωνικού συστήματος ν’ ανταποκριθεί στις ανάγκες, για τις οποίες αυτό συστήθηκε. Για τον Ιησού αυτό που απομένει είναι η αναπόφευκτη ανατροπή του. Αυτή θα πραγματοποιηθεί κατά τον χειρότερο τρόπο, με την καταστροφή του θρησκευτικού και εθνικού κέντρου των Ισραηλιτών, δηλαδή της Ιερουσαλήμ και του Ναού από τους Ρωμαίους το 70 μ.Χ., όπως συνέβη και παλαιότερα.

Ταυτόχρονα όμως ο Ιησούς αφήνει να εννοηθεί ότι στο πλαίσιο της ΒτΘ, που ο ίδιος περιγράφει με τους λόγους και τις πράξεις του, ανοίγεται ένα παράθυρο ελπίδας για την ανασύνταξη του λαού του Θεού. Ο Ιησούς προβάλλει το δικό του πρότυπο για να ξεπεραστεί η Ισραηλιτική αυτή θρησκευτικό-κοινωνική κρίση. Το πρότυπό του αυτό  συνοψίζεται σε όσα λέει και πράττει ο Ιησούς στο τελευταίο του δείπνο με τους μαθητές του. Πρόκειται για την θρησκευτική και κοινωνική αναγέννηση της Ισραηλιτικής κοινότητας. Αυτή θα εμπνέεται από τον ίδιο τον Ιησού και θα ταυτίζεται  με αυτόν, τον επικό ήρωα, ο οποίος προσφέρει ακόμη και τη ζωή του προκειμένου να υλοποιηθεί το σχέδιό του για την θρησκευτική και κοινωνική αναγέννηση των Ισραηλιτών.

Ο Ιησούς προτείνει το νέο αυτό μοντέλο θρησκευτικό-κοινωνικής αναγέννησης έχοντας πλήρη συναίσθηση των λόγων και των πράξεων του. Σε πολλά σημεία της δημόσιας δράσης του έχουμε νύξεις του Ιησού για το σχέδιό του για μια θρησκευτική-κοινωνική αναγέννηση των Ισραηλιτών. Το τελευταίο δείπνο του Ιησού και ο λόγος του προς τους μαθητές του είναι το αποκορύφωμα της παρουσίασης του προγράμματός του για μια θρησκευτική-κοινωνική αναγέννηση, που επιστεγάζεται με τον τραγικό του θάνατο.

Ταυτόχρονα όμως ο Ιησούς είναι απόλυτα πεπεισμένος ότι ο ίδιος και το αναγεννητικό του σχέδιο εντάσσονται στο γενικότερο σωτηριολογικό σχέδιο του Θεού και ότι όλα ελέγχονται και κατευθύνονται από τον Θεό στο πλαίσιο της εγκαθίδρυσης της ΒτΘ. Όμως, οι προσπάθειες του Ιησού προσκρούουν στο θρησκευτικό-κοινωνικό κατεστημένο που κυριαρχεί στην περιοχή και ελέγχει τον Ναό της Ιερουσαλήμ. Αυτό, μη μπορώντας να τον εξοντώσει φυσικά τον παραδίδει στην ρωμαϊκή εξουσία, που έχει αποκλειστικά το δικαίωμα της επιβολής της ποινής του θανάτου (jus gladii). Τελικά ο Ιησούς πεθαίνει πάνω στον σταυρό με την κατηγορία του υποκινητή ανατρεπτικών ενεργειών κατά του ρωμαϊκού κράτους.

2) Σε ό,τι αφορά τη χριστιανική κοινότητα και την αυτοσυνειδησία της, διαπιστώσαμε ότι η αφήγηση του Ευαγγελίου ή των Ευαγγελίων δεν περιορίζεται να καταγράψει  αυστηρά τα ιστορικά δεδομένα, όσο αυτό είναι βέβαια δυνατόν. Αντίθετα, αυτή επεμβαίνει διαπλαστικά σε αυτά και τα εμπλουτίζει με στοιχεία, που χρωματίζουν θεολογικά και κοινωνιολογικά το Πάθος του Ιησού.

Πρώτ’ απ’ όλα επισημαίνεται μέσα από την όλη αφήγηση η αδιάλειπτη παρουσία του Θεού, ο οποίος παρακολουθεί άγρυπνα και κατευθύνει τα πάντα, και την ζωή και τη δράση του Ιησού, για τη σωτηρία της χριστιανικής κοινότητας.

Επίσης, επισημαίνεται ότι ο Θεός του Ευαγγελίου του Μάρκου είναι ο Θεός του Ισραήλ που επεμβαίνει σωστικά για μια ακόμη φορά. Αυτή τη φορά όμως τονίζεται ότι η σωτηρία που προσφέρεται από τον Θεό, πραγματοποιείται μέσω του Ιησού. Ακόμη, στην αφήγηση του Πάθους είναι εμφανής η χριστιανική πρόσληψη της Εβραϊκή Βίβλου (Thanakh). Σχεδόν όλα τα παθήματα του Ιησού παρουσιάζονται στο Ευαγγέλιο να έχουν προαναγγελθεί στους Ψαλμούς και σε άλλα κείμενα της Εβραϊκής Βίβλου.

Επίσης, είναι αξιοπρόσεκτο ότι η όλη τελετουργία του τελευταίου δείπνου του Ιησού, όπως αυτή περιγράφεται στο Μκ 14,22-25 μοιάζει με την τελετουργία του Εβραϊκού πασχαλίου δείπνου. Ταυτόχρονα όμως  το τελευταίο δείπνο του Ιησού ξεχωρίζει ως προς το ότι ο άρτος που μοιράζεται είναι ο ίδιος ο Ιησούς και ο οίνος που προσφέρεται είναι πάλι ο ίδιος ο Ιησούς. Στο εβραϊκό πασχάλιο δείπνο, η συμμετοχή των Ισραηλιτών στο δείπνο επιβεβαιώνει τους δεσμούς τους με τους προγόνους τους και πιστοποιεί την Ισραηλιτική τους ταυτότητα. Οι Ισραηλίτες είναι εκείνοι που ο Θεός σώζει. Στο τελευταίο δείπνο του Ιησού, η συμμετοχή των μαθητών στο τελευταίο δείπνο του Ιησού  σηματοδοτεί τους δεσμούς των χριστιανών με τον Ιησού και πιστοποιεί την χριστιανική τους ταυτότητα.

Τέλος, το Πάθος του Ιησού, όπως αυτό περιγράφεται στις αρχικές πρωτοχριστιανικές παραδόσεις (πρβλ. π.χ. Α΄ Κορ 15,3β-5· 11,23-26) και στις ευαγγελικές αφηγήσεις, θ’ αποτελέσει το σημείο αναφοράς όλων των χριστιανών. Στη διάρκεια της πρόσληψης του Πάθους του Ιησού από τους χριστιανούς θα προβληθούν ιδιαίτερα τα δύο κεντρικά σημεία του, ο σταυρικός θάνατος του Ιησού και το τελευταίο δείπνο του Ιησού. Αυτά θ’ αποτελέσουν στη συνέχεια και τους δύο πόλους ανάπτυξης της θεολογίας, της χριστολογίας, της σωτηριολογίας και της ηθικής.

Κατηγορίες: ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΑ ΑΡΘΡΑ | Ετικέτες: , | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Η αφήγηση του Πάθους του Ιησού: Δομική επισκόπηση και σημασία

Πώς η αστρονομία και το Γρηγοριανό ημερολόγιο καθορίζουν την ημερομηνία του Πάσχα | iefimerida.gr

Το 2017 το Πάσχα των Ορθοδόξων και των Καθολικών συνέπεσαν, κάτι που θα ξανασυμβεί μετά από οκτώ χρόνια, το 2025. Φέτος Καθολικοί και Ορθόδοξοι θα γιορτάσουν με διαφορά μιας εβδομάδας, οι πρώτοι την 1η Απριλίου και οι δεύτεροι στις 8 Απριλίου. Το 2019 και το 2020 θα υπάρχει πάλι διαφορά μιας εβδομάδας στο Πάσχα, αλλά το 2021 η «ψαλίδα» θα ανοίξει σχεδόν στον ένα μήνα. Μετά το επόμενο κοινό Πάσχα στις 20 Απριλίου του 2025, κοινός θα είναι ο εορτασμός ξανά τα έτη 2028, 2031, 2034, 2037, 2038, 2041 κ.α.

Στον 21ο αιώνα τα όρια εορτασμού του Ορθόδοξου Πάσχα είναι από τις 4 Απριλίου το νωρίτερο έως τις 8 Μαΐου το αργότερο, ενώ τα όρια του Καθολικού Πάσχα από τις 22 Μαρτίου το νωρίτερο έως τις 25 Απριλίου το αργότερο. Αυτό σημαίνει ότι οι Καθολικοί δεν θα έχουν ποτέ Πάσχα τον Μάιο και οι Ορθόδοξοι ποτέ Πάσχα τον Μάρτιο.

Διαβάστε το πλήρες άρθρο εδώ.

Κατηγορίες: ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΑ ΑΡΘΡΑ | Ετικέτες: , | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Πώς η αστρονομία και το Γρηγοριανό ημερολόγιο καθορίζουν την ημερομηνία του Πάσχα | iefimerida.gr

Άννα Κόλτσιου-Δημήτριος Νικήτας, Η Υμνολογία της Μεγάλης Εβδομάδος. Κείμενα-Μεταφράσεις-Σχόλια, εκδόσεις Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 2018 (σελ. 502)

cover-YKMEΚυκλοφόρησε το νέο βιβλίο της Άννας Κόλτσιου, Καθηγήτριας του Τμήματος Θεολογίας, και του Δημητρίου Νικήτα, Καθηγητή του Τμήματος Φιλολογίας του ΑΠΘ. Το βιβλίο αποτελεί ένα χρήσιμο διεπιστημονικό εργαλείο για όσους επιθυμούν να προσεγγίσουν τα υμνογραφικά κείμενα της Μεγάλης Εβδομάδος από το πρωτότυπο. Μέσα από μια μεθοδική γλωσσική και υφολογική ανάλυση των πρωτότυπων κειμένων, συνοδεία του ανάλογου θεολογικού υπομνηματισμού, καταδεικνύεται η μοναδικότητα της υμνογραφίας της Ορθοδόξου Εκκλησίας: ο γλωσσικός πλουραλισμός, η λογοτεχνική αξία αλλά και το βάθος των θεολογικών μηνυμάτων. Παράλληλα, επισημαίνεται τόσο η αξία του πρωτοτύπου όσο και η σημασία της μετάφρασης, προκειμένου να επιτευχθεί η ουσιαστική κατανόηση των υμνογραφικών κειμένων μιας από τις πιο πλούσιες λατρευτικές περιόδους.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ι. ΤΑ ΥΜΝΟΓΡΑΦΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΚΑΙ Η ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΤΟΥΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

ΙΙ. Η ΜΕΓΑΛΗ ΕΒΔΟΜΑΔΑ ΚΑΙ ΤΑ ΥΜΝΟΓΡΑΦΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ

IIΙ. ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

ΙV. ΣΤΟΧΟΣ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ

V. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΛΩΣΣΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΩΝ ΥΜΝΟΓΡΑΦΙΚΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ

VΙ. ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΓΛΩΣΣΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΩΝ ΥΜΝΟΓΡΑΦΙΚΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ

VΙΙ. ΤΟΝΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΥΜΝΟΓΡΑΦΙΚΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ

VΙΙΙ. ΣΤΙΞΗ ΤΩΝ ΥΜΝΟΓΡΑΦΙΚΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ-ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ-ΣΧΟΛΙΑ

Ι. ΒΑΪΩΝ ΕΣΠΕΡΑΣ: ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ: ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΟΡΟΛΟΓΙΑΣ

ΙΙ. ΜΕΓΑΛΗ ΔΕΥΤΕΡΑ ΕΣΠΕΡΑΣ: ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ: ΤΟ ΕΠΙΘΕΤΟ ΣΤΗΝ ΥΜΝΟΓΡΑΦΙΑ

ΙΙΙ. ΜΕΓΑΛΗ ΤΡΙΤΗ ΕΣΠΕΡΑΣ: ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ: ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ – ΥΦΟΛΟΓΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ

IV. ΜΕΓΑΛΗ ΤΕΤΑΡΤΗ ΕΣΠΕΡΑΣ: ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ: ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΣ ΧΡΟΝΟΣ

V. ΜΕΓΑΛΗ ΠΕΜΠΤΗ ΕΣΠΕΡΑΣ: ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ: ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΥ ΤΥΠΙΚΟΥ ΤΗΣ ΗΜΕ­ΡΑΣ. ΔΩΔΕΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ – ΑΝΤΙΦΩΝΑ – ΣΤΙΧΟΙ – ΕΠΙΓΡΑΜΜΑ

VI. ΜΕΓΑΛΗ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΠΡΩΪΑΣ: ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ: ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΥ ΤΥΠΙΚΟΥ ΤΗΣ ΗΜΕΡΑΣ-ΥΦΟΛΟΓΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ

VII. ΜΕΓΑΛΗ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΕΣΠΕΡΑΣ: ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ: Ο ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΘΡΗΝΟΣ

VIII. ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑ: ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ: ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΑ ΔΡΩΜΕΝΑ ΚΑΙ ΜΕΓΑΛΗ ΕΒΔΟΜΑΔΑ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

INITIA CARMINUM (ΑΡΧΕΣ ΤΡΟΠΑΡΙΩΝ)

Κατηγορίες: ΒΙΒΛΙΑ | Ετικέτες: | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Άννα Κόλτσιου-Δημήτριος Νικήτας, Η Υμνολογία της Μεγάλης Εβδομάδος. Κείμενα-Μεταφράσεις-Σχόλια, εκδόσεις Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 2018 (σελ. 502)

Το τελευταίο δείπνο του Ιησού – Ανατομία και σημασία (Μέρος Β΄)

BM_49

Του Αναπληρωτή Καθηγητή του Τμήματος Θεολογίας ΑΠΘ Χαράλαμπου Γ. Ατματζίδη

Στο πρώτο μέρος του άρθρου μας για το τελευταίο δείπνο του Ιησού εξετάσαμε τη  γιορτή του Εβραϊκού Πάσχα, την τελετουργία του Εβραϊκού πασχαλίου δείπνου (σέντερ) και το τελευταίο δείπνο του Ιησού (Μκ 14,12-26 πρλ.) σε ό,τι αφορά τα ιστορικά ζητήματα και τον αφηγηματικό του χαρακτήρα. Στο δεύτερο μέρος θα συνεχίσουμε με την εξέταση της αφήγησης του τελευταίου δείπνου του Ιησού σε σχέση με τη διακειμενικότητα και με την τελετουργία. Θα κλείσουμε με τη σημασία της αφήγησης του τελευταίου δείπνου του Ιησού.

Πλαστήρα_145

Ι

Η αφήγηση του τελευταίου δείπνου του Ιησού και η διακειμενικότητα

Πρέπει να σημειώσουμε ότι η αφήγηση του τελευταίου δείπνου του Ιησού, ιδιαίτερα όσα αναφέρονται στο Μκ 14,22-24, μας ωθούν να τα συνδυάσουμε με την αφήγηση του Εβραϊκό πασχαλίου δείπνου που περιγράφεται στο Εξ 12,1-13. Η σύνδεση αυτή ίσως θεωρηθεί περιττή.  Όμως, κατά τη γνώμη μας, είναι σχεδόν αδύνατο να αγνοήσουμε το βουητό της αφήγησης του Εβραϊκού πασχαλίου δείπνου (σέντερ). Πιθανολογούμε, λοιπόν, ότι έχουμε εμπρός μας ένα  ακόμη παράδειγμα διακειμενικότητας. Θεωρούμε δηλαδή ότι έχουμε εμπρός μας ένα διακείμενο, που έχει ως θέμα: «δείπνο και σωτηρία». Σε αυτό ενυπάρχουν η αφήγηση του Εβραϊκού πασχαλίου δείπνου και η αφήγηση του τελευταίου δείπνου του Ιησού. Με άλλα λόγια συμβαίνει κάτι ανάλογο με αυτό που συμβαίνει με το χιόνι στον παγετώνα, αυτή τη μεγάλη μάζα πάγου η οποία σχηματίζεται από τη συνεχή ανακρυστάλλωση του χιονιού στις περιοχές όπου οι καιρικές συνθήκες δεν επιτρέπουν την τήξη του κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού[1].

Για να διαπιστώσουμε την ύπαρξη του σχετικού διακειμένου χρειάζεται να παραλληλίσουμε τις δύο αφηγήσεις ή αλλιώς κειμενικά στοιχεία, εκείνο του Εβραϊκού πασχαλίου δείπνου και εκείνο του τελευταίου δείπνου του Ιησού. Έχοντας αναφερθεί ήδη στην αφήγηση (κειμενικό στοιχείο) του Εξ 12,1-13, επικεντρώνουμε στην αφήγηση (κειμενικό στοιχείο) του Μκ 14,22-24. Σε αυτό ο Ευαγγελιστής μας αφηγείται: «Καὶ ἐσθιόντων αὐτῶν λαβὼν (ο Ιησούς) ἄρτον εὐλογήσας ἔκλασεν καὶ ἔδωκεν αὐτοῖς καὶ εἶπεν· λάβετε, τοῦτό ἐστιν τὸ σῶμά μου. καὶ λαβὼν ποτήριον εὐχαριστήσας ἔδωκεν αὐτοῖς, καὶ ἔπιον ἐξ αὐτοῦ πάντες. καὶ εἶπεν αὐτοῖς· τοῦτό ἐστιν τὸ αἷμά μου τῆς διαθήκης τὸ ἐκχυννόμενον ὑπὲρ πολλῶν»[2] .

Από την ανάγνωση των δύο αφηγήσεων, του Εβραϊκού πασχαλίου δείπνου (Εξ 12,1-13) και του τελευταίου δείπνου του Ιησού (Μκ 14,22-24), διαπιστώνουμε πρώτ’ απ’ όλα ότι και τα δύο έχουν ως θέμα: «το δείπνο και η σωτηρία». Ταυτόχρονα, όμως, παρατηρούμε ότι οι δύο αφηγήσεις (κειμενικά στοιχεία) έχουν διαφορετική στόχο. Στην αφήγηση του Εβραϊκού πασχαλίου δείπνου στόχος είναι η θύμηση της σωτηρίας από τον Θεό. Στην αφήγηση του τελευταίου δείπνου του Ιησού στόχος είναι η θύμηση της σωτηρίας από τον Θεό μέσω του Ιησού. Ακόμη, παρατηρούμε ότι και οι δύο αφηγήσεις (κειμενικά στοιχεία) έχουν τους ίδιους κώδικες, διαφοροποιημένους όμως ως προς το περίβλημα. Αυτοί είναι:

Πρώτον,  ο κώδικας «άρτος».

Αυτός είναι στην αφήγηση του Εβραϊκού πασχαλίου δείπνου ο άζυμος άρτος που σπάζεται, ευλογείται και διαμοιράζεται από τον αρχηγό της οικογένειας. Ο κώδικας «άρτος» στην αφήγηση του τελευταίου δείπνου του Ιησού είναι ο άρτος που ευλογείται, σπάζεται και διαμοιράζεται από τον Ιησού, είναι το σώμα του Ιησού («τοῦτό ἐστιν τὸ σῶμά μου»).

Δεύτερον, ο κώδικας «ποτήρι με τον οίνο της σωτηρίας».

Αυτός  είναι στην αφήγηση του Εβραϊκού πασχαλίου δείπνου το ποτήρι με τον οίνο με το οποίο οι συμμετέχοντες στο γιορτινό τραπέζι θυμούνται τη σωτηρία τους από τον Θεό. Στην αφήγηση του τελευταίου δείπνου του Ιησού ο κώδικας «ποτήρι με τον οίνο της σωτηρίας» είναι το ποτήρι που υψώνει ο Ιησούς και δίνει να πιουν από αυτό οι μαθητές, ώστε να θυμούνται τη σωτηρία που προσφέρεται από τον Θεό μέσω του Ιησού προς  όλους.

Τέλος τρίτον, ο κώδικας «αίμα σωτηρίας».

Αυτός είναι στην αφήγηση του Εβραϊκού πασχαλίου δείπνου το αίμα του αρνιού, με το οποίο οι Ισραηλίτες άλειψαν τους παραστάτες και το ανώφλι της πόρτας των σπιτιών τους, πριν την έξοδο τους από την Αίγυπτο και έτσι απέφυγαν την τιμωρία του Θεού (Εξ 12,1-3). Στην αφήγηση του τελευταίου δείπνου του Ιησού ο κώδικας «αίμα σωτηρίας» είναι ο ίδιος ο Ιησούς, ακριβέστερα  «τὸ αἷμά μου (του Ιησού) …τὸ ἐκχυννόμενον ὑπὲρ πολλῶν» (Μκ 14,23-24· πρβλ. Α΄ Κορ 11,23-26).

Σχηματικά το εν λόγω διακείμενο έχει ως εξής:

Διακείμενο (Εξ 12,1-13/Μκ 14,22-24) 

I. ΚΟΙΝΟ ΘΕΜΑ ΤΩΝ ΑΦΗΓΗΣΕΩΝ (ΚΕΙΜΕΝΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ)

«Το δείπνο και η σωτηρία»

II. ΣΤΟΧΟΙ ΤΩΝ ΑΦΗΓΗΣΕΩΝ (ΚΕΙΜΕΝΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ)

Αφήγηση

 (Κειμενικό στοιχείο)

 

Στόχος

Εξ 12,1-13 Η θύμηση της σωτηρίας από τον Θεό
Μκ 14,22-24 Η θύμηση της σωτηρίας από τον Θεό μέσω του Ιησού

ΙΙΙ. ΚΟΙΝΟΙ ΚΩΔΙΚΕΣ

Αφήγηση (Κειμενικό στοιχείο) κώδικας«άρτος» κώδικας  «ποτήρι με τον οίνο της σωτηρίας» κώδικας: «αίμα σωτηρίας»
Εξ 12,1-13 Ο άζυμος άρτος της αφήγησης του Εβραϊκού πασχαλίου δείπνου (σέντερ) Το ποτήρι με τον οίνο της θύμησης της σωτηρίας από τον Θεό Το αίμα του αμνού, με το οποίο οι Ισραηλίτες άλειψαν τους παραστάτες και το ανώφλι της πόρτας των σπιτιών τους, πριν την έξοδο τους από την Αίγυπτο
Μκ14,22-24 Ο «άζυμος» άρτος του τελευταίου δείπνου του Ιησού (Το σώμα του Ιησού) Το ποτήρι με τον οίνο της θύμησης της σωτηρίας «ὑπὲρ πολλῶν» από τον Θεό μέσω του Ιησού Το ποτήρι με τον οίνο της θύμησης της σωτηρίας από τον Θεό μέσω του Ιησού(Τὸ αἷμά του Ιησού …τὸ ἐκχυννόμενον ὑπὲρ πολλῶν»)

Από την παραπάνω ακτινοσκόπηση της επικοινωνίας που συντελείται στο διακείμενο μεταξύ των κειμενικών στοιχείων, του προ-κειμένου Εξ 12,1-13 με το μετά-κειμένου Μκ 14,22-24 αναδεικνύεται η στενή εξάρτηση του ευαγγελικού κειμένου από το κείμενο της Εξόδου. Η εξάρτηση αυτή είναι δημιουργική και καθόλου δουλική. Μέσα από το Μκ 14,22-24 ξεχειλίζει η διαπλαστική υιοθέτηση αρχέγονων κωδίκων, που αναδεικνύουν την προσωπικότητα του Ιησού και την δυναμική του τελευταίου δείπνου του Ιησού. Ακριβέστερα μέσα από τους διαπλαστικά επαναχρησιμοποιούμενους αυτούς κώδικες περιγράφεται η μετάλλαξη ενός πατροπαράδοτου θεσμού και η αλλαγή του μηνύματός του. Το μετά-κείμενο Μκ 14,22-24 σηματοδοτεί τη νέα  παρέμβαση του Θεού στον κόσμο και την τελική και αποφασιστική ολοκλήρωση της φάσης θεμελίωσης της ΒτΘ  πάνω στο κεντρικό αγκωνάρι, τον Ιησού και της αυτό-προσφοράς του υπέρ των πολλών. Η γερά θεμελιωμένη ΒτΘ, από τον Θεό και πάνω στον Ιησού και το πολύμορφο έργο του, είναι πανέτοιμη ν’ αντέξει στον χρόνο μέχρι τα έσχατα.

BM_147

ΙΙ

Η αφήγηση του τελευταίου δείπνου του Ιησού και η τελετουργία

Ενδιαφέρουσα και χρήσιμη είναι επίσης, η ανάδειξη της σχέσης του τελευταίου δείπνου του Ιησού, αλλά και του Εβραϊκού πασχαλίου δείπνου  με την τελετουργία[1]. Σημειώνουμε επιγραμματικά ότι με τον όρο τελετουργία εννοείται ένα σύνολο «πρακτικών», που διαθέτουν ή προσδίδεται σε αυτές συμβολικό νόημα, το οποίο τις διακρίνει από τις καθημερινές «πρακτικές». Οι συμβολικές αυτές «πρακτικές» μπορεί να είναι είτε σωματικές, π.χ. έγερση του ατόμου από το κάθισμά του με σκοπό την αναγγελία κάποιου σημαντικού πράγματος, είτε η εκφορά συγκεκριμένου λόγου, όπως η διήγηση κάποιου συμβάντος, είτε η κατανάλωση συγκεκριμένων τροφών, όπως κρέατος και οίνου.

Σημειώνουμε ότι η τελετουργία μετουσιώνει δυναμικά αυτό που κρύβουν οι διάφορες συμβολικές πρακτικές. Ταυτόχρονα η τελετουργία συμβάλλει αποφασιστικά στη σύνδεση του ατόμου ή της ομάδας με την κοινωνική οργάνωση. Στις αφηγήσεις του Εξ 12,1-13 και του Μκ 14,12-26, που αναφέρονται στο πρώτο Εβραϊκό πασχάλιο δείπνο και στο τελευταίο δείπνο του Ιησού με τους μαθητές του, ανακαλύπτουμε τέτοιες τελετουργίες. Σημειώνουμε ότι οι κειμενικές αυτές ενότητες αποτελούν αφηγηματική μεταφορά συγκεκριμένων παραδόσεων. Η τελετουργία και η αποτύπωσή της σε συγκεκριμένες  κειμενικές ενότητες, ή αλλιώς  η σχέση της τελετουργίας  με το κείμενο  απασχόλησε του ερευνητές. Αυτοί επιχείρησαν να εξηγήσουν τη σχέση αυτή με πολλούς τρόπους.  Αναφέρουμε ενδεικτικά  τους εξής:

Πρώτον, θεωρήθηκε γενικά ότι η εκάστοτε τελετουργία εντάσσεται σε συγκεκριμένες κειμενικές ενότητες και ερμηνεύει πρακτικές που περιγράφονται σε άλλα προηγούμενα κείμενα. Ως προς το θέμα μας, η τελετουργία που βρίσκεται στο Εξ 12,1-3 εντάσσεται διαπλαστικά σε άλλα κείμενα, όπως σε αυτά της Μισνά, και έτσι δημιουργήθηκε η παράδοση του Εβραϊκού πασχαλίου δείπνου (σέντερ)[2].

Αντίστοιχα, μπορούμε να ισχυριστούμε ότι η τελετουργία που βρίσκεται στην προϋπάρχουσα παράδοση για το τελευταίο δείπνο του Ιησού εντάσσεται στο κείμενο Μκ 14,22-26 (πρβλ. Λκ 22,7-23· Α΄ Κορ 11,23-26) και έτσι δημιουργείται η χριστιανική παράδοση της θείας Ευχαριστίας.

Η περιγραφή των συγκεκριμένων τελετουργιών στη Μισνά (Misna Pesachim, Mishnah Seder Moed)[3] και στο Μκ 14,22-26 (πρβλ. Λκ 22,7-23· Α΄ Κορ 11,23-26) αποσκοπεί να ευαισθητοποιήσει τον αναγνώστη ως προς τη σημασία των περιγραφόμενων πράξεων[4]. Έτσι η τελετουργία που περιγράφεται στη Μισνά για το Εβραϊκό πασχάλιο δείπνο αποσκοπεί στο να τονίσει  τη σημασία του γεγονότος της Εξόδου των Ισραηλιτών από την Αίγυπτο για την Ισραηλιτική κοινότητα. Πρόκειται για μια παρέμβαση του Θεού για τη σωτηρία των Ισραηλιτών.

Αντίστοιχα η τελετουργία που περιγράφεται στα Μκ 14,22-26 (πρβλ. Λκ 22,7-23· Α΄ Κορ 11,23-26) αποσκοπεί στο να εξάρει  τη σημασία του γεγονότος του τελευταίου δείπνου του Ιησού για την χριστιανική κοινότητα. Πρόκειται για μια παρέμβαση του Θεού για τη σωτηρία των χριστιανών μέσω του Ιησού.

Δεύτερον, θεωρήθηκε[5] ότι η τελετουργία καθρεφτίζει ένα ευρύτερο κοινωνικό δρώμενο (“social drama”). Το κοινωνικό όμως αυτό δρώμενο εμπεριέχει πολλά επιμέρους είδη κοινωνικών δρώμενων, στα οποία καθρεφτίζονται διάφορα είδη τελετουργίας. Αυτά στη συνέχεια εντάσσονται σε κείμενα, τα οποία εξιστορούν τόσο το συγκεκριμένο κοινωνικό δρώμενο όσο και την τελετουργία του. Έτσι, η τελετουργία που περιγράφεται στο Εξ 12,1-13 αποτελεί μεταφορά και εξιστόρηση στο κείμενο της Εξόδου του συγκεκριμένου ιστορικού συμβάντος και της τελετουργίας που αναπτύχθηκε γύρω από αυτό. Το συμβάν αυτό αναφέρεται στη συγκέντρωση των Ισραηλιτών κατά ομάδες πριν απελευθερωθούν  από την σκλαβιά των Αιγυπτίων, στη συμμετοχή τους στο πασχάλιο Εβραϊκό δείπνο και στην τελετουργία του δείπνου αυτού.

Αντίστοιχα η τελετουργία που περιγράφεται στο Μκ 14,22-26 αποτελεί μεταφορά και εξιστόρηση στο κείμενο του Ευαγγελίου του συγκεκριμένου ιστορικού συμβάντος και της τελετουργίας που αναπτύχθηκε γύρω από αυτό. Το συμβάν αυτό αναφέρεται στη συγκέντρωση του Ιησού με τους μαθητές του πριν το Πάθος του, στη συμμετοχή όλων στο τελευταίο δείπνο με τον διδάσκαλό τους και στην τελετουργία του τελευταίου αυτού δείπνου.

Τρίτον τέλος, θεωρήθηκε[6] ότι η τελετουργία καθρεφτίζει την μετατροπή διάφορων μεταφορών ή εικόνων σε τελετουργικά δρώμενα (ritualization of metaphors). Ως μεταφορά εννοείται εδώ η συμβολική κατανάλωση συγκεκριμένων τροφών κ.ά. Έτσι στο Εξ 12,1-18 περιγράφεται η τελετουργία της κατανάλωσης συγκεκριμένων τροφών (αμνού, άζυμου άρτου και πικρών χόρτων) και της εντολής προς τους Ισραηλίτες να θυμούνται το γεγονός της Εξόδου. Η τελετουργία αυτή είναι δραματοποίηση της βασικής θεολογικής θέσης της Ισραηλιτικής κοινότητας ότι ο Θεός έσωσε του Ισραηλίτες από την σκλαβιά της Αιγύπτου. Σημειώνουμε ότι η όλη αυτή διαδικασία συντελείται  τον πρώτο αιώνα μ.Χ., στηρίζεται στην βασική αφήγηση του Εξ. 12,1-18 και αποτυπώνεται στο κείμενο της Μισνά, ακριβέστερα στην περιγραφή του Εβραϊκού πασχαλίου δείπνου (σέντερ).

Αντίστοιχα, στο Μκ 14,22-26 περιγράφεται η τελετουργία που περιλαμβάνει το σπάσιμο του άρτου από τον Ιησού, το μοίρασμα των κομματιών στους μαθητές, την προτροπή του Ιησού να καταναλώσουν τον άρτο και τη ρήση του ότι ο άρτος εκείνος είναι το σώμα του («τοῦτό ἐστιν τὸ σῶμά μου»). Η τελετουργία αυτή είναι δραματοποίηση της βασικής θεολογικής θέσης της χριστιανικής κοινότητας ότι ο Θεός στο πλαίσιο της ΒτΘ σώζει τους χριστιανούς δια του Ιησού. Σημειώνουμε ότι η όλη αυτή διαδικασία συντελείται τον πρώτο αιώνα μ.Χ., στηρίζεται στη σχετική παράδοση και αποτυπώνεται στο κατά Μάρκον Ευαγγέλιο (Μκ 14,22-26· πρβλ. Λκ 22,7-23· Α΄ Κορ 11,23-26).

Μετά την παράθεση των παραπάνω θεωριών που εξετάζουν το κοινωνικό φαινόμενο της τελετουργίας και της σχέσης της με τα διάφορα κείμενα, μπορούμε να παραθέσουμε τις σημαντικότερες, κατά τη γνώμη μας, τελετουργικές πρακτικές που βρίσκουμε στις κειμενικές παραδόσεις του Εξ 12,1-18 και του Μκ 14,22-26. Στο Εξ 12,1-18 βρίσκουμε την τελετουργία της επάλειψης των δύο παραστάδων και του ανωφλιού των θυρών των σπιτιών των Ισραηλιτών με το αίμα του σφαγμένου αμνού, της σύναξης της οικογένειας και της κατανάλωσης συγκεκριμένων τροφών (αμνός, άζυμος άρτος, πικρά χόρτα), ώστε η Ισραηλιτική κοινότητα να θυμάται το σωτήριο αυτό γεγονός.

Στο Μκ 14,22-26 βρίσκουμε επίσης την τελετουργία με το σπάσιμο του άρτου από τον Ιησού, με το μοίρασμα των κομματιών του στους μαθητές και με τη ρήση του Ιησού ότι ο άρτος αυτός  είναι το σώμα του.  Επίσης βρίσκουμε την τελετουργία με το ποτήρι με τον οίνο. Ο Ιησούς προσφέρει το ποτήρι με τον οίνο  στους μαθητές, τους καλεί να πιούν και τους τονίζει ότι ο οίνος αυτός είναι το αίμα του «τὸ ἐκχυννόμενον ὑπὲρ πολλῶν». Με τις τελετουργικές αυτές πρακτικές η χριστιανική κοινότητα θυμάται τη σωτηρία των χριστιανών από τον Θεό μέσω του Ιησού.

Υπογραμμίζουμε ότι οι παραπάνω γενικές θεωρίες για το κοινωνικό φαινομένου της τελετουργίας, καθώς και για την εφαρμογή τους στις κειμενικές παραδόσεις του Εξ 12,1-18 και Μκ 14,22-26 δεν λειτουργούν ανταγωνιστικά μεταξύ τους. Αντίθετα αυτές λειτουργούν παραπληρωματικά  και μας βοηθούν να προσεγγίσουμε κοινωνιολογικά το Εβραϊκό πασχάλιο δείπνο και το τελευταίο  δείπνο του Ιησού με τους μαθητές του.

Επίσης οι παραπάνω γενικές θεωρίες για το κοινωνικό φαινόμενο της τελετουργίας μας βοηθούν να διαπιστώσουμε την ομοιότητα των δύο  αφηγήσεων ως προς τις τελετουργικές πρακτικές τους. Και οι δύο χρησιμοποιούν το δείπνο ως την κοινωνική εκδήλωση εφαρμογής της τελετουργίας και του βαθύτερου νοήματος που αυτή εμπεριέχει. Επίσης και οι δύο αφηγήσεις μας περιγράφουν την κατανάλωση κοινών τροφών, όπως είναι ο άρτος και ο οίνος. Με την κατανάλωση αυτή δηλώνεται η βαθύτερη θεολογική σημασία των δύο αυτών δείπνων.

Τέλος, οι παραπάνω γενικές θεωρίες για το κοινωνικό φαινόμενο της τελετουργίας μας βοηθούν να διαπιστώσουμε την διαφορά των δύο τελετουργιών  ως προς τον σκοπό που αυτές υπηρετούν.

Από τη μια μεριά η τελετουργία του Εβραϊκού πασχαλίου δείπνου αποσκοπεί να τονίσει την διαχρονική ενότητα της Ισραηλιτικής κοινότητας, η οποία επιβεβαιώνεται με τη συμμετοχή των μελών της Ισραηλιτικής κοινότητας στο Εβραϊκό πασχάλιο δείπνο, που συμβολίζει τη σωτηρία των Ισραηλιτών από τον Θεό.

Από την άλλη μεριά η τελετουργία του τελευταίου δείπνου του Ιησού  με τους μαθητές του αποσκοπεί να ξεχωρίσει τη χριστιανική κοινότητα από την Ισραηλιτική κοινότητα και να αναδείξει την ταυτότητα της χριστιανικής κοινότητας. Αυτά επιτυγχάνονται  μέσα από τη συμμετοχή των μελών της χριστιανικής κοινότητας στο τελευταίο δείπνο του Ιησού με τους μαθητές του (θεία Ευχαριστία), που συμβολίζει τη σωτηρία των χριστιανών από τον Θεό μέσω του Ιησού.

Πλαστήρα_146

ΙΙΙ

Σημασία της αφήγησης του τελευταίου δείπνου του Ιησού

Η αφήγηση του τελευταίου δείπνου του Ιησού αποτελεί μέρος της αφήγησης του Πάθους του Ιησού και περιγράφει αφηγηματικά τα διάφορα συμβάντα που σχετίζονται με το τελευταίο δείπνο του Ιησού. Ο αφηγηματικός χαρακτήρας της αναφοράς του τελευταίου δείπνου του Ιησού έχει ως συνέπεια τα επιμέρους περιγραφόμενα συμβάντα να υφίστανται την διαπλαστική παρέμβαση πρωτίστως του αφηγητή Ευαγγελιστή Μάρκου και δευτερευόντως των άλλων Ευαγγελιστών. Και αυτό συμβαίνει, γιατί ο Μάρκος είναι εκείνος που διαμορφώνει πρώτος την αφήγηση για το τελευταίο δείπνο του Ιησού, βασιζόμενος στην παράδοση της πρωτοχριστιανικής κοινότητας, όπως αυτή διασώθηκε από τον Απ. Παύλο στο Α΄ Κορ 11,23-26.

Συνοπτικά, μπορούμε να πούμε ότι η αφήγηση του τελευταίου δείπνου του Ιησού θίγει δύο κυρίως θέματα. Το ένα σχετίζεται με τον Ιησού και την αυτοσυνειδησία του και το άλλο με τη χριστιανική κοινότητα και την αυτοσυνειδησία της.

1) Σε ό,τι αφορά τον Ιησού και την αυτοσυνειδησία του, διαπιστώνουμε ότι ο Ιησούς προβάλλει ενσυνείδητα το δικό του πρότυπο για να ξεπεραστεί η ορατή Ισραηλιτική θρησκευτικό-κοινωνική κρίση. Το πρότυπό του αυτό συνοψίζεται σε όσα λέει και πράττει ο Ιησούς στο τελευταίο του δείπνο με τους μαθητές του. Ο Ιησούς στο πλαίσιο της γιορτής του Εβραϊκού Πάσχα και του Εβραϊκού πασχάλιου δείπνου (σέντερ) προβάλλει τη δική του πρόταση για την έξοδο από το θρησκευτικό και κοινωνικό αδιέξοδο. Η πρότασή του είναι: ταύτιση των Ισραηλιτών με τον Ιησού και αποδοχή της ΒτΘ.  Οι πιστοί εμπνεόμενοι από τον νέο τους ηγέτη, τον Ιησού και εφοδιασμένοι κατάλληλα είναι έτοιμοι για την έξοδό τους  από την θρησκευτική και κοινωνική κρίση.

2) Σε ό,τι αφορά την αφήγηση του τελευταίου δείπνου και την αυτοσυνειδησία της χριστιανικής κοινότητας παρατηρούμε τα εξής: Πρώτ’ απ’ όλα  η πρώτη χριστιανική κοινότητα αγκαλιάζει την πρωτοβουλία του Ιησού για υπέρβαση της θρησκευτικής και κοινωνικής κρίσης. Στην αρχή εντάσσει το πρωτοποριακό αυτό μήνυμα του Ιησού στις φόρμουλες πίστης, που εκφωνούν τα μέλη της στις λατρευτικές συνάξεις τους. Στη συνέχεια αυτή μετατρέπει το μήνυμα του Ιησού σε αφήγημα και το εντάσσει στα Ευαγγέλιά της. Είναι αξιοπρόσεκτο ότι η περιγραφόμενη στα Ευαγγέλια τελετουργία του τελευταίου δείπνου του Ιησού μοιάζει με την τελετουργία του Εβραϊκού πασχαλίου δείπνου (σέντερ). Ταυτόχρονα όμως στις αφηγήσεις του τελευταίου δείπνου επέρχεται η κρίσιμη διαπλαστική χριστιανική παρέμβαση.  Στην αφήγηση  προβάλλεται ότι ο άρτος που μοιράζεται είναι ο ίδιος ο Ιησούς και ο οίνος που προσφέρεται  είναι πάλι ο ίδιος ο Ιησούς. Στο Εβραϊκό πασχάλιο δείπνο, η συμμετοχή των Ισραηλιτών στο δείπνο επιβεβαιώνει τους δεσμούς τους με τους προγόνους τους και πιστοποιεί την Ισραηλιτική τους ταυτότητα. Οι Ισραηλίτες είναι εκείνοι που ο Θεός σώζει. Στο τελευταίο δείπνο του Ιησού, η συμμετοχή των μαθητών σε αυτό σηματοδοτεί τους δεσμούς των χριστιανών με τον Ιησού και πιστοποιεί την χριστιανική τους ταυτότητα. Έτσι με το τελευταίο δείπνο του Ιησού, όπως αυτό προσλήφτηκε από την πρώτη χριστιανική κοινότητα, η πρόταση του Ιησού για την υπέρβαση της θρησκευτικής και κοινωνικής κρίσης υπερβαίνει τα όρια της Ισραηλιτικής κοινότητας και απευθύνεται πλέον προς όλους όσους την αποδεχθούν. Το μήνυμα του Ιησού για μια ατομική και συλλογική αλλαγή έχει καταστεί πλέον οικουμενικό.

Έφεσος_97

[1] Βλ., μεταξύ των άλλων,  D. E. Smith, «Meal Customs: Greco-Roman Meal Customs», ABD, vol. 4, 650-655· του ίδιου, From Symposium to Eucharist: The Banquet in the Early Christian World, Fortress Press, 2009· J. Brumberg-Kraus, “’Not by Bread Alone…’: The Ritualization of Food and Table Talk in the Passover Seder and in the Last Supper”, A. Brenner/J. van Henten, (Eds.) Semeia, 86, (1999), 165–191· R. E. DeMaris, The New Testament in its Ritual World, Routledge, 2008.

[2] Βλ. B. Bokser, “Ritualizing the Seder;” JAAR 56 (1988), 443–471.

[3] Βλ. Sefaria, A Living Library of Jewish Texts, https://www.sefaria.org (ανάκτηση 10/08/2017).

[4] J. Z. Smith, To Take Place: Toward Theory in Ritual, Chicago, 1987.

[5] V. Turner, “Social Dramas and Stories About Them”, Critical Inquiry, 7 (1908), 141-168.

[6] I. G. Marcus, The Rituals of Childhood, Yale University Press, New Haven, 1996.

Κατηγορίες: ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΑ ΑΡΘΡΑ | Ετικέτες: , | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Το τελευταίο δείπνο του Ιησού – Ανατομία και σημασία (Μέρος Β΄)

Στ. Ζουμπουλάκης, Οι χριστιανικές πηγές της Ευρώπης – Η Καθημερινή

Θα μιλήσω λοιπόν για το συνέδριο που διοργάνωσε η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος, μαζί με το Ινστιτούτο Ανθρωπιστικών Επιστημών (ανήκει στην κοινότητα των Ιησουιτών της Αθήνας), το Institut des Sources Chrétiennes και άλλους τέσσερις ευρωπαϊκούς και ελληνικούς φορείς, στις 23-24 Φεβρουαρίου 2018, στις νέες κτιριακές εγκαταστάσεις της στο ΚΠΙΣΝ. Τίτλος του ελληνογαλλικού συνεδρίου: «Sources Chrétiennes: ελληνική και λατινική συμβολή στον ευρωπαϊκό πολιτισμό».

Διαβάστε το πλήρες άρθρο εδώ.

Κατηγορίες: ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΑ ΑΡΘΡΑ | Ετικέτες: , | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Στ. Ζουμπουλάκης, Οι χριστιανικές πηγές της Ευρώπης – Η Καθημερινή

Το τελευταίο δείπνο του Ιησού: Ανατομία και σημασία (Μέρος Α΄)

BM_153

Του Αναπληρωτή Καθηγητή του Τμήματος Θεολογίας ΑΠΘ Χαράλαμπου Γ. Ατματζίδη

Στο πρώτο μέρος του άρθρου μας για το τελευταίο δείπνο του Ιησού θα εξετάσουμε τη γιορτή του Εβραϊκού Πάσχα, την τελετουργία του Εβραϊκού πασχαλίου δείπνου (σέντερ) και το τελευταίο δείπνο του Ιησού (Μκ 14,12-26 πρλ.) σε ό,τι αφορά τα ιστορικά ζητήματα και τον αφηγηματικό του χαρακτήρα. Στο δεύτερο μέρος θα συνεχίζουμε με την εξέταση της αφήγησης του τελευταίου δείπνου του Ιησού σε σχέση με τη διακειμενικότητα και με την τελετουργία. Θα κλείσουμε με τη σημασία της αφήγησης του τελευταίου δείπνου του Ιησού.

Αναμφισβήτητα η σταύρωση του Ιησού συνιστά το αποκορύφωμα της αφήγησης του Πάθους του Ιησού. Ο θάνατος του Ιησού πάνω στον σταυρό συνιστά το τελευταίο επεισόδιο, του επικών διαστάσεων αφηγήματος που σύνθεσε πρώτος ο Ευαγγελιστής Μάρκος.

Ταυτόχρονα όμως ο θάνατος του Ιησού ριζώνει για τα καλά στο παρελθόν του Ιησού, στη δράση του στο Ισραήλ. Το βαθύ ριζικό σύστημα, που στηρίζει το κορυφαίο γεγονός του θανάτου του Ιησού αλλά και της Ανάστασής του (Μκ 8,31· 9,31· 10,34), αρχίζει ν’ αναδεικνύεται για τα καλά με τις δύο τελευταίες σημαδιακές πράξεις του Ιησού. Αυτές είναι  η εκδίωξη των εμπόρων από τον Ναό της Ιερουσαλήμ και το τελευταίο δείπνο του Ιησού, στο οποίο θ’ αναφερθούμε αναλυτικά.

BM_50

Ι

Η γιορτή του Εβραϊκού Πάσχα και η τελετουργία του Εβραϊκού πασχαλίου δείπνου (σέντερ)

Πριν όμως από την αναφορά μας στο τελευταίο δείπνο του Ιησού, θα προβούμε σε μια συνοπτική περιγραφή της γιορτής του Εβραϊκού Πάσχα και της τελετουργίας του Εβραϊκού πασχαλίου δείπνου (σέντερ) [1]. Η γνώση των δύο αυτών κύριων θεμάτων της ισραηλιτικής θρησκείας έχει μεγάλη σημασία για την κατανόηση του τελευταίου δείπνου του Ιησού. Αναλυτικά:

α) Η γιορτή του Εβραϊκού Πάσχα αποτελούσε τη μεγαλύτερη γιορτή του εβραϊκού εορτολογίου. Το όνομά της προέρχεται από την εβραϊκή λέξη «πέσαχ» που σημαίνει πέρασμα και διάβαση και θεσμοθετήθηκε την παραμονή της εξόδου των Ισραηλιτών από την Αίγυπτο (Εξ 12,1-13.16) και σε ανάμνηση της σωτηρίας τους κατά την παρέλευση του τιμωρού αγγέλου (Εξ 12,26-27). Αυτός σκότωσε τους Αιγύπτιους και προσπέρασε τα σπίτια των Ισραηλιτών στην Αίγυπτο και έτσι γλύτωσαν οι οικογένειές τους.

Το Εβραϊκό Πάσχα αποτελούσε οικογενειακή γιορτή. Γιορτάζονταν νύχτα, στην πανσέληνο της εαρινής ισημερίας, την 14η ημέρα του μήνα Νισάν (Μάρτιο με Απρίλιο). Το τυπικό της γιορτής περιλάμβανε προμήθεια ενός χρονιάρικου αρσενικού και χωρίς σωματικό ελάττωμα  αρνιού ή κατσικιού,  σφαγή του προς το βράδυ, επίχριση της θύρας του σπιτιού με το αίμα του, ψήσιμο και βρώση του πασχαλίου θύματος (χωρίς θραύση των οστών του) μαζί με άζυμο άρτο, και πικρά χόρτα (σε ανάμνηση της δουλείας στην Αίγυπτο). Όλα γίνονταν σε ατμόσφαιρα βιαστικής αναχώρησης. Οι παρόντες στο δείπνο φορούσαν ζώνη στη μέση, και κρατούσαν ραβδί στο χέρι. Η γιορτή ήταν θυσία οικογενειακή, που γινόταν στο σπίτι, όχι σε κάποιο ιερό ή θυσιαστήριο και χωρίς τη μεσολάβηση ιερατείου. Μετά τη θρησκευτική μεταρρύθμιση του Ιωσία, το Πάσχα επιτρεπόταν να γιορτάζεται μόνο στην Ιερουσαλήμ με αποτέλεσμα η γιορτή ν’ αποκτήσει ιεροαποδημικό χαρακτήρα. Η σφαγή των αρνιών ή κατσικιών γινόταν πλέον στον Ναό της Ιερουσαλήμ, το δείπνο όμως γινόταν στο σπίτι. Το πασχάλιο δείπνο περιλάμβανε, εκτός των όσων αναφέραμε παραπάνω, ευλογία του άζυμου άρτου από τον αρχηγό της οικογένειας, αφήγηση σχετική με το ιστορικό της εξόδου από την Αίγυπτο και την απελευθέρωση από τη δουλεία, υμνολογία και οινοποσία. Σημειώνουμε ότι οι ιδιοκτήτες των σπιτιών στην Ιερουσαλήμ όφειλαν να διαθέτουν χώρους στους προσκυνητές από την επαρχία για τη γιορτή.

Από την εποχή αυτή επίσης, συνδέεται η θυσία του Πάσχα με τη γιορτή των Άζυμων (Εξ 13,3-10). Αυτή η γιορτή σχετίζεται με την βρώση άζυμου άρτου, δηλαδή άρτου που δεν είχε ζυμωθεί με τη βοήθεια μαγιάς. Σημειώνουμε σχετικά ότι η ζύμωση ως διαδικασία αλλοίωσης της αρχικής κατάστασης  των συστατικών του άρτου, εθεωρείτο σύμφωνα με τις αντιλήψεις της εποχής, ότι καταστρέφει την καθαρότητα του άρτου και γι’ αυτό δεν επιτρεπόταν κατά την προσφορά των θυσιών η χρήση ένζυμου άρτου, δηλαδή άρτου παρασκευασμένου με τη βοήθεια μαγιάς (πρβλ. Εξ 23,18· Λευ 2,11· 7,12). Ιδιαίτερα κατά την περίοδο του Εβραϊκού Πάσχα, της σημαντικότερης γιορτής των Ισραηλιτών, δεν έπρεπε να υπάρχει ζύμη στα σπίτια (πρβλ. Εξ 12,18-20). Άζυμο άρτο έτρωγαν ή χρησιμοποιούσαν επίσης κατά την περίοδο του θερισμού (Ρουθ 2,14) ή σε έκτακτες περιπτώσεις (Γεν 19,3). Ο άζυμος άρτος παρασκευαζόταν μόνον με αλεύρι και νερό και είχε το σχήμα λαγάνας διαμέτρου 20-50 εκατοστών και πάχους 0,2-1 εκατοστών. Η γιορτή των άζυμων ήταν εφταήμερη γιορτή, η οποία άρχιζε από την επομένη της γιορτής του Πάσχα, δηλαδή διαρκούσε από 15 μέχρι 21 του μήνα Νισάν. Η στενή σύνδεση των δύο εορτών είχε ως συνέπεια να καταστούν οι όροι «Πάσχα» και «Άζυμα» ταυτόσημοι στη γλώσσα του Ισραηλιτικού λαού και να δηλώνουν ολόκληρη την περίοδο κατά την οποία έτρωγαν τον άζυμο άρτο, αφού προηγουμένως είχαν απομακρύνει όλα τα αποθέματα ζύμης από τα σπίτια (πρβλ. και Α΄ Κορ 5,6-8).

β) Η τελετουργία του Εβραϊκού πασχαλίου δείπνου (σέντερ=σειρά). Αξιοπρόσεκτο για το θέμα μας είναι ότι κατά την αναμνηστική γιορτή του Εβραϊκού Πάσχα (Εξ 12,25), ακολουθείται μια συγκεκριμένη τελετουργία (Εξ 12,14). Αυτή αποσκοπεί να ενσωματώσει το αρνί, τον άζυμο άρτο και τα πικρά χόρτα και να προκαλέσει ερωτήσεις, έτσι ώστε η ιστορία της Εξόδου να επαναλαμβάνεται από γενιά σε γενιά (Εξ 12,26-27).

Η τελετουργία αυτή άρχισε να σχηματοποιείται τον πρώτο μ.Χ. αιώνα, πιθανόν μετά την καταστροφή του Ναού της Ιερουσαλήμ από τους Ρωμαίους το 70 μ.Χ.. Αυτή περιλαμβάνει διάφορα τελετουργικά στοιχεία, τα οποία υπάρχουν μέχρι σήμερα, μαζί με νέα τελετουργικά στοιχεία. Η τελετουργία περιλαμβάνει με συγκεκριμένη σειρά διάφορα κείμενα από την Eβραϊκή Βίβλο (Thanakh), προσευχές, ύμνους, αφηγήσεις, βρώση συγκεκριμένων φαγητών και πόση οίνου και περιγράφεται στη Μισνά[2]. Σχηματικά η τελετουργία αυτή έχει ως εξής:

Η τελετουργία του Εβραϊκού πασχαλίου δείπνου (σέντερ)

  1. Προετοιμασία του πασχαλίου δείπνου
  • Απομάκρυνση από το σπίτι οτιδήποτε έχει σχέση με ένζυμο άρτο.
  • Προετοιμασία όλου του σπιτικού για τη γιορτή.
  • Σύναξη της οικογένειας γύρω από το πασχάλιο τραπέζι. Οι θέσεις είναι προκαθορισμένες. Ο αρχηγός της οικογένειας κάθεται στο κεφάλι του γιορτινού τραπεζιού και διευθύνει τα δρώμενα. Στα δεξιά του κάθεται ο νεότερος για να εκπληρώσει αργότερα έναν ειδικό ρόλο στη διάρκεια της γιορτής. Αριστερά του κάθεται ο τιμώμενος επισκέπτης, θέση που μερικές φορές κρατιέται για τον προφήτη Ηλία.
  • 2. Πασχάλιο δείπνο
  • Έναρξη του τελετουργικού του πασχαλίου δείπνου (σέντερ) από τη μητέρα του σπιτιού. Αυτή ανάβει τα πασχαλινά κεριά και απαγγέλλει την ευλογία προς τον Θεό.
  • Η τελετή των τεσσάρων ποτηριών Αυτή στηρίζεται στις τέσσερεις φράσεις του Θεού προς τους Ισραηλίτες που περιγράφουν την απελευθέρωση από τη Αίγυπτο (Εξ 6,6-7). Οι φράσεις αυτές διαβάζονται ξεχωριστά η κάθε μια και συνοδεύονται από ένα ποτήρι με οίνο.
    • Το πρώτο ποτήρι. Αρχίζοντας την τελετή, ο πατέρας μοιράζει το πρώτο ποτήρι του οίνου και ζητάει απ’ όλους να σηκωθούν απ’ το τραπέζι. Έπειτα σηκώνει το ποτήρι του ψηλά και απαγγέλλει την προσευχή για την ευλογία του οίνου (κιντούς). Το πρώτο ποτήρι αντιπροσωπεύει το Εξ 6,6α (:«Εγώ είμαι ο Κύριος. Θα σας απαλλάξω από το βάρος της δουλείας που σας έχουν επιβάλλει οι Αιγύπτιοι» [Μετ. ΕΒΕ]).
      • Το πλύσιμο των χεριών (Ουρχάτζ)
      • Η βρώση πράσινου λαχανικού (καρπάς)
      • Το κόψιμο του μεσαίου αζύμου – ματζά (γιαχάτζ).
      • Οι τέσσερεις ερωτήσεις του νεότερου μέλους της οικογένειας για το Πάσχα και την τελετουργία του.
    • Το δεύτερο ποτήρι. Οι παριστάμενοι πίνουν το δεύτερο ποτήρι του οίνου και ο πατέρας απαντά τις ερωτήσεις. Το δεύτερο ποτήρι αντιπροσωπεύει το Εξ 6,6β (:«(Εγώ είμαι ο Κύριος)…θα σας λυτρώσω από την καταπίεσή τους» [Μετ. ΕΒΕ]).
      • Το βούτηγμα του άζυμου άρτου (ματζά). Όλοι οι συμμετέχοντες πλένουν τα χέρια τους για δεύτερη φορά για τελετουργικό καθαρισμό. Μετά ο πατέρας παίρνει το πάνω ματζά και το υπόλοιπο από το μεσαίο ματζά, τα κομματιάζει και τα διαμοιράζει σε όλους. Όλοι πρέπει να φάνε ένα κομμάτι ματζά βουτηγμένο στα χαζερέτ (πικρά χόρτα) και στο χαροσέτ (γλυκό μίγμα από μήλα, καρύδια και κανέλα). Καθένας βάζει λίγα πικρά χόρτα ανάμεσα σε δυο κομμάτια ματζά.
      • Μοίρασμα του δείπνου, που αποτελούνταν από ψητό αρνί, σερβιρισμένο με πικρά χόρτα κι άζυμο άρτο (Σήμερα, το πασχάλιο δείπνο έχει διαφοροποιηθεί).
      • Αναζήτηση του κρυμμένου ματζά και βρώση του.
    • Το τρίτο ποτήρι. Οι παριστάμενοι πίνουν το τρίτο ποτήρι του οίνου, το ποτήρι της λύτρωσης, Το τρίτο ποτήρι αντιπροσωπεύει το Εξ 6,6γ (:«(Εγώ είμαι ο Κύριος)…θα σας ελευθερώσω με τη μεγάλη μου δύναμη και επιβάλλοντάς τους βαριές ποινές» [Μετ. ΕΒΕ]). Σημειώνουμε ότι το Εβραϊκό Πάσχα συνδέεται στενά με τη ελπίδα για τον ερχομό του Μεσσία. Μετά το τρίτο ποτήρι του οίνου, στέλνουν ένα παιδί στην μπροστινή πόρτα για να υποδεχθεί γεμάτο ελπίδα τον προφήτη Ηλία. Ελπίζουν ότι ο προφήτης θα μπει, θα πιει τον οίνο που του έχουν φυλάξει, και θα ανακοινώσει τον ερχομό του Μεσσία (πρβλ. Μαλ 3,23: «Εγώ θα σας στείλω τον Ηλία τον προφήτη, προτού έρθει η μεγάλη και φοβερή ημέρα, που εγώ ο Κύριος θα επιφέρω την τιμωρία μου» [Μετ. ΕΒΕ]).
    • Το τέταρτο ποτήρι. Οι παριστάμενοι πίνουν το τέταρτο ποτήρι του οίνου, το ποτήρι της αποδοχής ή του αίνου, που αντιπροσωπεύει το Εξ 6,7 (:«Θα σας κάνω λαό μου και θα είμαι ο Θεός σας· και θα μάθετε ότι είμαι εγώ, ο Κύριος ο Θεός σας, που σας απάλλαξα από την καταδυνάστευση της Αιγύπτου» [Μετ. ΕΒΕ]).
  • Απαγγέλλεται ο τελικός ύμνος (Χαλλέλ), που είναι ο συνδυασμός των Ψαλμών 115-118 [ΜΚ].
  • Η τελετουργία ολοκληρώνεται με τραγούδια και με την ευχή να γιορταστεί το επόμενο Πάσχα στην Ιερουσαλήμ.

Υπογραμμίζουμε ότι η τελετουργία του Εβραϊκού πασχαλίου δείπνου μας είναι χρήσιμη για να αποκωδικοποιήσουμε συγκεκριμένες σκηνές από την αφήγηση του Μάρκου για το τελευταίο δείπνο του Ιησού.

BM_151

ΙΙ

Το τελευταίο δείπνο του Ιησού (Μκ 14,12-26) – Ιστορικά ζητήματα και αφήγηση του τελευταίου δείπνου του Ιησού

Το τελευταίο δείπνο του Ιησού (Μκ 14,12-26) είναι πολυσήμαντο και συνδέεται με ζητήματα ιστορικά, αφού αυτό πραγματοποιήθηκε σ’ ένα συγκεκριμένο τόπο και σε μια συγκεκριμένη περίοδο. Επίσης στην αφήγηση του τελευταίου δείπνου του Ιησού από τον Μάρκο, αλλά και τους άλλους Συνοπτικούς εντοπίζουμε σημαντικά θεολογικά και τελετουργικά στοιχεία.

Σε ότι αφορά τα ιστορικά ζητήματα και την αφήγηση του τελευταίου δείπνου του Ιησού παρατηρούμε ότι ο Ευαγγελιστής Μάρκος στηρίζεται είτε σε δικές του εμπειρίες είτε σε συγκεκριμένες παραδόσεις που ο ίδιος έχει στη διάθεσή του.

  1. i) Σε ότι αφορά τα σχετικά ιστορικά ζητήματα, επισημαίνουμε ότι τα δεδομένα που έχουμε στη διάθεσή μας για το τελευταίο δείπνο του Ιησού βρίσκονται στη σχετική ευαγγελική αφήγηση. Πάλι λοιπόν τίθεται η όλη προβληματική για τον αφηγηματικό χαρακτήρα των περιγραφών του Πάθους του Ιησού. Εν τούτοις, με τη βοήθεια της ιστορικοκριτικής ανάλυσης των κειμένων μπορούμε να καταλήξουμε σε ένα μίνιμουμ συμπερασμάτων που σχετίζονται με την ιστορικότητα του τελευταίου δείπνου του Ιησού.

Το κύριο ιστορικό στήριγμά μας, πέραν των ευαγγελικών αφηγήσεων, είναι η παράδοση των πρώτων χριστιανών που προηγείται της συγγραφής των Ευαγγελίων. Πρόκειται για το Α΄ Κορ 11,23. Εκεί ο απ. Παύλος αναφέρει: «Εγὼ γὰρ παρέλαβον ἀπὸ τοῦ κυρίου, ὃ καὶ παρέδωκα ὑμῖν, ὅτι ὁ κύριος Ἰησοῦς ἐν τῇ νυκτὶ ᾗ παρεδίδετο ἔλαβεν ἄρτον»[1]. Δηλαδή, ο Παύλος μας πληροφορεί στηριζόμενος σε σχετική πρωτοχριστιανική παράδοση ότι ο Ιησούς Χριστός, πριν συλληφθεί, πραγματοποίησε το τελευταίο δείπνο. Το δείπνο αυτό του Ιησού έρχεται να προστεθεί σε μια σειρά άλλων γευμάτων ή δείπνων, στα οποία είδαμε ότι  συμμετείχε ο Ιησούς.  Επίσης είδαμε πώς ο Ιησούς συνδέει γενικά τη συμμετοχή του στα γεύματα με την εμφάνιση της ΒτΘ[2].

Την έρευνα απασχολεί ακόμη, εάν ο τελευταίο δείπνο του Ιησού ήταν το τυπικό Εβραϊκό πασχάλιο δείπνο ή ήταν ένα συνηθισμένο Εβραϊκό δείπνο[3]. Σημειώνουμε ότι αν ο Ιησούς δείπνησε ένα τυπικό Εβραϊκό πασχάλιο δείπνο, τότε έφαγε το καθιερωμένο από τον μωσαϊκό Νόμο πασχάλιο αρνί ή κατσίκι, άζυμο άρτο και πικρά χόρτα (πρβλ. Εξ 12,1-13).

Σημειώνουμε επίσης ότι οι πηγές δεν μας βοηθούν να συμπεράνουμε ξεκάθαρα, τι ακριβώς συνέβη με το τελευταίο δείπνο του Ιησού. Αναφέρουμε ορισμένα παραδείγματα:

Πρώτον, στο Α΄ Κορ 5,7 ο απ. Παύλος προτρέπει του πιστούς: «ἐκκαθάρατε τὴν παλαιὰν ζύμην, ἵνα ἦτε νέον φύραμα, καθώς ἐστε ἄζυμοι· καὶ γὰρ τὸ πάσχα ἡμῶν ἐτύθη Χριστός». Το χωρίο αυτό αποτελεί μια αρχαία πρωτοχριστιανική παράδοση, αρχαιότερη των Ευαγγελίων. Από την παράδοση αυτή δεν προκύπτει ότι ο Ιησούς συμμετείχε σ’ ένα Εβραϊκό πασχαλινό δείπνο.

Δεύτερο, στο κατά Μάρκον Ευαγγέλιο υπονοείται ότι ο Ιησούς συμμετείχε σε Εβραϊκό πασχαλινό δείπνο. Συγκεκριμένα στο Μκ 14,25 αναφέρεται χαρακτηριστικά ότι  «Καὶ τῇ πρώτῃ ἡμέρᾳ τῶν ἀζύμων, ὅτε τὸ πάσχα ἔθυον, λέγουσιν αὐτῷ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ· ποῦ θέλεις ἀπελθόντες ἑτοιμάσωμεν ἵνα φάγῃς τὸ πάσχα;». Επίσης, στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο υπονοείται κάτι ανάλογο. Στο Λκ 22,15 αναφέρεται ότι ο Ιησούς είπε στους μαθητές του: «ἐπιθυμίᾳ ἐπεθύμησα τοῦτο τὸ πάσχα φαγεῖν μεθ᾿ ὑμῶν πρὸ τοῦ με παθεῖν»[4]. Όμως, πρέπει να σημειώσουμε ότι τα λεγόμενα στα δύο αυτά Ευαγγέλια είναι μεταγενέστερα της παράδοσης του απ. Παύλου, επομένως υστερούν σε εγκυρότητα.

Τρίτο, στο Ιω 18,28 αναφέρεται ότι οι Ιουδαίοι «Ἄγουσιν οὖν τὸν Ἰησοῦν ἀπὸ τοῦ Καϊάφα εἰς τὸ πραιτώριον· ἦν δὲ πρωΐ· καὶ αὐτοὶ οὐκ εἰσῆλθον εἰς τὸ πραιτώριον, ἵνα μὴ μιανθῶσιν ἀλλὰ φάγωσιν τὸ πάσχα»[5]. Επίσης, στο Ιω 19,14 αναφέρεται ότι, όταν ο Πιλάτος μετά την ανάκριση του Ιησού διέταξε να τον φέρουν έξω από το χώρο του δικαστηρίου, τότε «ἦν δὲ παρασκευὴ τοῦ πάσχα, ὥρα ἦν ὡς ἕκτη»[6], δηλαδή ήταν σχεδόν μεσημέρι, παραμονή του Πάσχα. Από τα λεγόμενα των κειμένων αυτών προκύπτει ότι ο Ιησούς σταυρώθηκε στις 14 του μήνα Νισάν, ενώ το  εβραϊκό Πάσχα άρχιζε στις 15 του μήνα Νισάν. Επομένως το τελευταίο δείπνο του Ιησού, αφού προηγήθηκε της σύλληψής του κ.λπ., ίσως πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της γιορτής του Εβραϊκού Πάσχα. Αυτό φαίνεται ιδιαίτερα στη διήγηση του Λουκά.

Το τελευταίο, λοιπόν δείπνο του Ιησού πραγματοποιείται στην Ιερουσαλήμ και συνδέεται με μια γιορτή του Εβραϊκού Πάσχα. Πολλές είναι οι προτεινόμενες ημερομηνίες. Σας αναφέρω ενδεικτικά μια, που υποστηρίζει ότι το τελευταίο δείπνο του Ιησού συνδέεται με τη γιορτή του Εβραϊκού Πάσχα του 33 μ.Χ. και ότι αυτό πραγματοποιήθηκε το βράδυ της Τετάρτης της 1 Απριλίου του έτους 33 μ.Χ.[7]. Οι επιμέρους λεπτομέρειες, που συνδέονται με το αν ο Ιησούς έφαγε το τυπικό εβραϊκό πασχάλιο δείπνο (αρνί ή κατσίκι, άζυμα και πικρά χόρτα)  ή όχι, αποτελούν μια πρόκληση για τους ερευνητές. Αυτοί, με αφορμή το συμβάν του μυστικού δείπνου,  καλούνται να αγωνιστούν στην κονίστρα της έρευνας για την ιστορική διερεύνηση ενός συμβάντος, που κατά τη γνώμη μας δεν μπορούμε να φωτογραφήσουμε, αλλά μόνο να σκιαγραφήσουμε.

Το συμβάν όμως αυτό, καθαυτό, του τελευταίου δείπνου του Ιησού, όπως αυτό μας έχει παραδοθεί, έχει τεράστια θεολογική σημασία.

  1. ii) Σε ότι αφορά την αφήγηση του τελευταίου δείπνου του Ιησού από τον αφηγητή Μάρκο (Μκ 14,12-26). Αυτή ξεκινά με την αναφορά για την προετοιμασία του τελευταίου δείπνου του Ιησού με τους μαθητές του. Αυτό θα πραγματοποιούνταν μέσα στο χρονικό πλαίσιο του Εβραϊκού Πάσχα. Υπενθυμίζουμε ότι το Εβραϊκό Πάσχα γιορτάζονταν νύχτα, στην πανσέληνο της εαρινής ισημερίας, την 14η ημέρα του μήνα Νισάν (Μάρτιο με Απρίλιο). Ακολουθούσε η εφταήμερη γιορτή των Άζυμων, η οποία άρχιζε από την επομένη της γιορτής του Πάσχα, δηλαδή διαρκούσε από 15 μέχρι 21 του μήνα Νισάν. Χαρακτηριστικά ό Ευαγγελιστής αφηγείται ότι «…τῇ πρώτῃ ἡμέρᾳ τῶν ἀζύμων, ὅτε τὸ πάσχα ἔθυον, λέγουσιν αὐτῷ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ· ποῦ θέλεις ἀπελθόντες ἑτοιμάσωμεν ἵνα φάγῃς τὸ πάσχα;» Δηλαδή, ο Μάρκος αναφέρεται εδώ στην ημέρα προπαρασκευής του δείπνου του εβραϊκού Πάσχα.

Αξιοπρόσεκτο είναι ότι, όπως στην αφήγηση του Μάρκου για την είσοδο του Ιησού στην Ιερουσαλήμ (11,1-10), έτσι και στην περίπτωση του τελευταίου δείπνου ο Ιησούς φέρεται να δίνει οδηγίες για την προετοιμασία του Εβραϊκού πασχαλίου δείπνου. Αναφέρει χαρακτηριστικά ο Ευαγγελιστής ότι ο Ιησούς έδωσε εντολή σε δύο μαθητές του να πάνε στην πόλη. Εκεί, τους προαναγγέλλει ο Ιησούς, αυτοί θα συναντήσουν έναν άνθρωπο που θα μεταφέρει μ’ ένα σταμνί νερό και τους προστάζει να τον ακολουθήσουν (Μκ 14,13). Ταυτόχρονα, ο Ιησούς τους εξηγεί για το τι θα κάνουν από κει και έπειτα. Μόλις ο άνθρωπος αυτός μπει σε ένα σπίτι, τότε οι μαθητές θα πάνε στον οικοδεσπότη του σπιτιού και θα τον ρωτήσουν που είναι το δωμάτιο που θα φάει ο Ιησούς με τους μαθητές του το πασχάλιο δείπνο. Τότε ο οικοδεσπότης θα τους δείξει ένα μεγάλο  ανώγι. Εκεί διατάζει ο Ιησούς να προετοιμάσουν οι μαθητές το πασχάλιο δείπνο (Μκ 14,14-15).

Σύμφωνα με τον Μάρκο, όλα συνέβησαν, όπως τα προανήγγειλε ο Ιησούς. Οι μαθητές μετέβησαν στην πόλη και ετοίμασαν τα του πασχαλίου δείπνου (Μκ 14,16). Η όλη αυτή αφήγηση με την προαναγγελία του Ιησού και την εκπλήρωση της προϋποθέτει ότι πρέπει να υπήρχε κάποια προ-συνεννόηση. Ίσως ο Ιησούς είχε τις σχετικές διασυνδέσεις, τις οποίες χρησιμοποίησε για την προετοιμασία του τελευταίου του πασχαλίου δείπνου. Ταυτόχρονα όμως θα πρέπει να τονίσουμε ότι το συγκεκριμένο συμβάν μας θυμίζει και όσα αναφέραμε προηγουμένως για το ότι στο Ευαγγέλιο ο Ιησούς περιγράφεται να γνωρίζει εκ των προτέρων όσα θα του συμβούν κατά την περίοδο του Πάθους του.

Ακολουθεί η αναφορά στο Μκ 14,17 ότι ο Ιησούς «Καὶ ὀψίας γενομένης ἔρχεται μετὰ τῶν δώδεκα», δηλαδή ότι ο Ιησούς, όταν βράδιασε, καταφθάνει μαζί με τους δώδεκα μαθητές του στον προετοιμασμένο χώρο, όπου κατά πάσα πιθανότητα συναντά και τους δύο μαθητές του. Σημειώνουμε ότι επικρατεί η άποψη ότι στο τελευταίο δείπνο του Ιησού πήραν μέρος μόνον οι δώδεκα μαθητές. Όμως ο Μάρκος αφήνει να εννοηθεί ότι στο ανώγι πρέπει να παρευρίσκονταν τουλάχιστον 15 άτομα, Ο Ιησούς, οι δώδεκα μαθητές και οι δύο που είχαν πάει από πριν για την προετοιμασία το δείπνου. Δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι το ανώγι ήταν μεγάλο (Μκ 14,15: «καὶ αὐτὸς ὑμῖν δείξει ἀνώγαιον μέγα ἐστρωμένον ἕτοιμον…»). Είναι λοιπόν πιθανόν να συγκεντρώθηκαν εκεί περισσότερα άτομα, συμπεριλαμβανομένων γυναικών και παιδιών. Άλλωστε, όπως σημειώσαμε, το Εβραϊκό Πάσχα ήταν και είναι κατεξοχήν οικογενειακή γιορτή. Την θέση περί παρουσίας περισσότερων ατόμων στο ανώγι ενισχύει και η στιχομυθία μεταξύ του Ιησού και των παρευρισκόμενων. Στο Μκ 14,18 αναφέρεται ότι ο Ιησούς προαναγγέλλει στους συμμετέχοντες στο δείπνο ότι  «…εἷς ἐξ ὑμῶν παραδώσει με ὁ ἐσθίων μετ᾿ ἐμοῦ». Τότε  οι μαθητές «ἤρξαντο λυπεῖσθαι καὶ λέγειν αὐτῷ εἷς κατὰ εἷς· μήτι ἐγώ;» (Μκ 14,19). Και ο Ιησούς απάντησε ότι αυτός που θα τον προδώσει θα είναι «εἷς τῶν δώδεκα, ὁ ἐμβαπτόμενος μετ᾿ ἐμοῦ εἰς τὸ τρύβλιον» (Μκ 14,20). Επομένως, είναι πιθανόν ο Ιησούς να διευκρινίζει με τα λόγια του αυτά ποιος από τους παρισταμένους θα είναι ο προδότης. Αυτός θα προέρχεται από τον κύκλο των δώδεκα και όχι από τους υπόλοιπους παρευρισκόμενους.

Ακολουθεί η προαναγγελία από τον Ιησού του Πάθους του, «ὅτι ὁ μὲν υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ὑπάγει καθὼς γέγραπται περὶ αὐτοῦ, οὐαὶ δὲ τῷ ἀνθρώπῳ ἐκείνῳ δι᾿ οὗ ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου παραδίδοται· καλὸν αὐτῷ εἰ οὐκ ἐγεννήθη ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος» (Μκ 14,21). Με την φράση αυτή ο Ιησούς φέρεται να συνδέει το Πάθος του με την προειδοποίηση που απευθύνει στους μαθητές του για εκείνον τον άνδρα που θα τον προδώσει. Ταυτόχρονα με τα λόγια του αυτά ο Ιησούς υπονοεί τη μεγάλη σημασία που διαδραματίζουν οι πράξεις του κάθε ανθρώπου για τη σωτηρία του. Αυτό το δείχνει με δύο τρόπους. Άμεσα, εστιάζοντας στον προδότη μαθητή του, ο οποίος με την ενέργειά του καταδίκασε ουσιαστικά τον ίδιο τον εαυτό του. Έμμεσα, με το να  υπενθυμίζει την εντελώς αντίθετη συμπεριφορά της γυναίκας, η οποία με την μυράλειψη  «προετοίμασε» τον Ιησού για την ταφή (Μκ 14,8-9).

Αξιοπρόσεκτη ακόμη είναι η αναφορά του Ευαγγελιστή ότι ο Ιησούς  συνδέει την προαναγγελία του αυτή με την έκφραση «καθὼς γέγραπται περὶ αὐτοῦ» (Μκ 14,21). Με την έκφραση αυτή ο Μάρκος θέλει να τονίσει ότι το πάθος και η Ανάσταση του Ιησού έγιναν σύμφωνα με τις Γραφές (πρβλ. Α΄ Κορ 15,3: «παρέδωκα γὰρ ὑμῖν ἐν πρώτοις, ὃ καὶ παρέλαβον, ὅτι Χριστὸς ἀπέθανεν ὑπὲρ τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν κατὰ τὰς γραφὰς»).

Μεγάλη σημασίας είναι το λόγια του Ιησού στο Μκ 14,25: «ἀμὴν λέγω ὑμῖν ὅτι οὐκέτι οὐ μὴ πίω ἐκ τοῦ γενήματος τῆς ἀμπέλου ἕως τῆς ἡμέρας ἐκείνης ὅταν αὐτὸ πίνω καινὸν ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ θεοῦ»[8]. Στο χωρίο αυτό[9] φέρεται ο Ιησούς να συνδέει το τελευταίο του  δείπνο με την ΒτΘ και τα έσχατα. Έτσι ο Ιησούς ευθυγραμμίζεται με την τάση της Π.Δ., αλλά και της Απόκρυφης παλαιοδιαθηκικής Γραμματείας, να περιγράφονται τα έσχατα και η σωτηρία των ανθρώπων ως ένα γιορτινό τραπέζι με οικοδεσπότη τον Θεό και συνδαιτημόνες τους ανθρώπους (πρβλ. Ησ 25,6-12: «καὶ ποιήσει κύριος σαβαωθ πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν ἐπὶ τὸ ὄρος τοῦτο. πίονται εὐφροσύνην, πίονται οἶνον, χρίσονται μύρον…»)[10]. Με την εσχατολογική αυτή πινελιά του Μκ 14,25 το τελευταίο δείπνο του Ιησού αναδεικνύεται ως η προτύπωση του τελικού εσχατολογικού δείπνου. Παράλληλα με τα λόγια του αυτά ο Ιησούς δείχνει να έχει συνείδηση της όλης κατάστασης. Γνωρίζει για την σύλληψή του και τον θάνατό του, για το ότι είναι η τελευταία φορά που συντρώγει με τους μαθητές του. Γι’ αυτό φροντίζει να τους αποχαιρετίσει. Επίσης ο Ιησούς φαίνεται βέβαιος για την συνέχιση και ολοκλήρωση της εγκαθίδρυσης της ΒτΘ στον κόσμο. Έτσι ο Ιησούς πίνει για τελευταία φορά πριν το τελικό γιορταστικό δείπνο της ΒτΘ, πιστεύοντας ακράδαντα ότι θα λάβει μέρος σε αυτό. Εκείνο όμως που θα παραμείνει σε μας άγνωστο, είναι αν ο Ιησούς ευελπιστούσε  ότι η ολοκλήρωση της ΒτΘ και το τελικό δείπνο της ΒτΘ θα συντελούνταν τόσο  σύντομα, ώστε να μπορούσε ν’ αποφύγει τον θάνατο.

BM_54

[1] Α΄ Κορ 11,23.

[2] Βλ. στο παρόν έργο Μέρος Α΄ Η θεολογία του Ιησού, κεφ. 4. Οι πράξεις του Ιησού και η φανέρωση της βασιλείας του Θεού.

[3] Βλ. π.χ.  J. Jeremias, Die Abendmahlsworte Jesu, Göttingen, 1967, 25-30, ο οποίος υποστηρίζει ότι το τελευταίο δείπνο του Ιησού ήταν πασχάλιο. Πρβλ. όμως B. Kollmann, Ursprung und Gestalten der frühchristlichen Mahlfeier, Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen, 1990, 158-161, ο οποίος υποστηρίζει ότι το τελευταίο δείπνο του Ιησού ήταν ένα συνηθισμένο δείπνο.

[4] Λκ 22,15.

[5] Ιω 18,28.

[6] Ιω 19,14.

[7] Έτσι ο C. J. Humphreys, Η ημέρα που σταυρώθηκε ο Ιησούς. Ανασυνθέτοντας τις τελευταίες ημέρες του πάθους,  Μετάφραση: Α. Κλήμη-Επιστημονική επιμέλεια: Μόσχος Γκουτζιούδης, εκδόσεις Μέθεξις, Θεσσαλονίκη  2014, 399. Ο εν λόγω ερευνητής υποστηρίζει ότι ο Ιησούς πέθανε το έτος 33 μ.Χ., στις 3 Απριλίου, ημέρα Παρασκευή και ώρα 3 το μεσημέρι (ό.π.,170-171).

[8] Μκ 14,25.

[9] Για την ιστορικοκριτική ανάλυση του Μκ 14,25  βλ., μεταξύ των άλλων,  H. Merklein, “Erwägungen zur Überlieferungsgeschichte der neutestamentlichen Abendmahlstradition, του ίδιου, Studien zu Jesus und Paulus, Tübingen, 1987, 157-180.

[10] Πρβλ  π.χ. Αιθιοπικός Ενώχ 62,12-16.

Κατηγορίες: ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΑ ΑΡΘΡΑ | Ετικέτες: , | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Το τελευταίο δείπνο του Ιησού: Ανατομία και σημασία (Μέρος Α΄)

Η διήγηση της εισόδου του Ιησού στην Ιερουσαλήμ: Οι διαφορετικές εκδοχές και το ζήτημα της ιστορικότητας του περιστατικού

Από το βιβλίο του Μόσχου Γκουτζιούδη, Ερμηνεία και πρόσληψη ευαγγελικών κειμένων, Critical Approaches to the Bible 10, εκδόσεις Ostracon, Θεσσαλονίκη 2016, 313-324

Εικ. 6-Codex purpureus Rossanensis

Οι διαφορετικές εκδοχές

Η διήγηση της εισόδου του Ιησού στην Ιερουσαλήμ καταγράφεται και στους τέσσερις ευαγγελιστές (Μτ. 21:1-11//Μκ. 11:1-11//Λκ. 19:28-40//Ιω. 12:12-19) με ορισμένες αξιοσημείωτες διαφορές. Ωστόσο οι ερευνητές συμφωνούν ότι από πλευράς ερμηνείας οι περισσότερες δυσκολίες εντοπίζονται στην εκδοχή του Ματθαίου. Χαρακτηριστικές είναι οι παρακάτω διαφορές.

– Μόνο ο Ματθαίος (21:5) και ο Ιωάννης (12:15) παραθέτουν το χωρίο από το Δευτερο-Ζαχαρία (Ζαχ. 9:9) με διαφορετικό όμως τρόπο, δίνοντας στη διήγηση έντονο μεσσιανικό χαρακτήρα.

– Στη διήγηση του Ιωάννη απουσιάζει το περιστατικό της αποστολής των δύο μαθητών να βρουν και να φέρουν το γαϊδούρι στον Ιησού. Επιπλέον, το επεισόδιο της εύρεσης των ζώων είναι εξαιρετικά σύντομο στη διήγηση του Ματθαίου (21:6) σε σύγκριση με την αντίστοιχη του Μάρκου (11:4-6).

– Ο Ιωάννης αρχίζει εντελώς διαφορετικά την αφήγηση του περιστατικού με το πλήθος των προσκυνητών που ήδη βρισκόταν στην Ιερουσαλήμ να βγαίνει να τον συναντήσει με κλαδιά φοινικιάς.

– Η Βηθφαγή αναφέρεται και στους τρεις συνοπτικούς, ενώ η μνεία της Βηθανίας απουσιάζει στον Ματθαίο αλλά μνημονεύεται στον Μάρκο και τον Λουκά.

– Μόνο ο Ματθαίος κάνει λόγο για δύο ζώα. Στο Μτ. 21:2 λέγεται ρητά ότι το γαϊδούρι είναι θηλυκό και έχει πουλάρι. Η πληροφορία αυτή απουσιάζει στους άλλους ευαγγελιστές.

– Στον Μάρκο (11:2, 4, 5, 7) και τον Λουκά (19:30, 33, 35) γίνεται λόγος για «πῶλον» (ένα ζώο χωρίς να διευκρινίζεται το είδος), τον οποίο όμως κανείς δεν έχει ιππεύσει ακόμη και στον Ιωάννη για «ὀνάριον» αρχικά στο 12:14 και έπειτα στο 12:15 για «πῶλον ὄνου» (πάντα ένα ζώο). Η σχετική ορολογία είναι διαφορετική μεταξύ των παράλληλων διηγήσεων με μόνη εξαίρεση την περίπτωση του Μάρκου και του Λουκά που συμφωνούν μεταξύ τους .

– Το πλήθος που επευφημεί τον Ιησού στις εκδοχές του Μάρκου και του Ματθαίου είναι συνταξιδιώτες του Ιησού. Ο Λουκάς αντίθετα αναφέρει πως όσοι προβαίνουν στις ενέργειες αυτές είναι όλοι μαθητές του Ιησού (Λκ. 11:37). Ο μόνος που τοποθετεί στη διήγηση και κατοίκους της Ιερουσαλήμ να συμμετέχουν στο περιστατικό είναι ο Ιωάννης (12:13). Ο τέταρτος ευαγγελιστής έτσι απαλείφει την αντίθεση μεταξύ του πλήθους που συνταξίδευε με τον Ιησού και των κατοίκων της πόλης.

– Αν και δεν υπάρχει συμφωνία μεταξύ των ευαγγελιστών ως προς τα λεγόμενα του πλήθους, η φράση «εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι κυρίου» απαντά σε όλους. Ο Λουκάς είναι ο μόνος που παραλείπει τη λέξη ὡσαννὰ.

– Στα λόγια του πλήθους ο Ιησούς δεν αναφέρεται ρητά ως βασιλιάς μόνο στην εκδοχή του Ματθαίου. Οι υπόλοιποι ευαγγελιστές χρησιμοποιούν τον όρο βασιλεύς ή βασιλεία. Ο Ματθαίος δεν το κάνει, προφανώς διότι νωρίτερα στην παράθεση του Ζαχ. 9:9 στο 21:5 περιέχεται η λέξη βασιλεύς.

– Ο Ματθαίος είναι ο μόνος που χρησιμοποιεί τον χριστολογικό τίτλο «υἱός Δαυίδ» στην κραυγή του πλήθους. Ο Μάρκος στο 11:11 κάνει αναφορά στο πρόσωπο του Δαβίδ, καθώς το συνδέει με την ερχόμενη βασιλεία του Ιησού.

– Ο Λουκάς είναι ο μόνος που δεν κάνει λόγο για χόρτα ή κλαδιά, τα οποία το πλήθος στρώνει στο δρόμο και από την άλλη, ο Ιωάννης είναι ο μόνος από τους ευαγγελιστές που κάνει λόγο για «βαΐα τῶν φοινίκων»  στο 12:13.

– Η διήγηση καταλήγει διαφορετικά στους ευαγγελιστές. Στον Μάρκο δεν υπάρχει καμία άλλη αντίδραση μετά την είσοδο του Ιησού στην πόλη. Ο Ματθαίος αναφέρει ότι αυτή προκάλεσε αναταραχή στους κατοίκους, ενώ ο Λουκάς και ο Ιωάννης καταγράφουν την αρνητική αντίδραση των φαρισαίων.

– Το Μτ. 21:10-11 αποτελεί ιδιαίτερο υλικό του Ματθαίου και δεν απαντά στις άλλες εκδοχές. Εκτός από την πληροφορία ότι η είσοδος του Ιησού προκάλεσε αναταραχή σε όλη την πόλη, ο Ματθαίος τοποθετεί στα χείλη του πλήθους την αναγνώριση της ταυτότητας του Ιησού με τη φράση «οὗτός ἐστιν ὁ προφήτης Ἰησοῦς ὁ ἀπὸ Ναζαρὲθ τῆς Γαλιλαίας».

Εικ. 9-San_baudelio_de_berlanga

Οι πηγές

Σίγουρα η αρχαιότερη εκδοχή της διήγησης είναι εκείνη του Μάρκου, την οποία ο Λουκάς ακολουθεί πιστά κάνοντας μικρές τροποποιήσεις. Στο κατά Μάρκον το ζώο για το οποίο γίνεται λόγος είναι ξεκάθαρα ένα. Ο Ματθαίος όμως διαφοροποιείται από τη διήγηση του Μάρκου και παραθέτοντας το Ζαχ. 9:9 διαμορφώνει έτσι μια άλλη εκδοχή. Μόνο στη δική του εκδοχή της ιστορίας τα ζώα είναι δύο, ένα θηλυκό γαϊδούρι και το πουλάρι του. Όσα διαβάζουμε στην εκδοχή του Ματθαίου προέρχονται από το κατά Μάρκον, ενώ κάποιες αλλαγές και το επιπλέον υλικό μπορούν να αποδοθούν στον Ματθαίο, εφόσον το λεξιλόγιο είναι δικό του. Το Ιω. 12:12-19 προφανώς προέρχεται από κάποια άλλη ανεξάρτητη παράδοση και δεν φαίνεται ότι ο Ιωάννης χρησιμοποίησε τον Μάρκο ή τους συνοπτικούς για τη δική του εκδοχή της ιστορίας. Θα πρέπει εδώ να αναγνωρίσουμε ότι σε όλες τις εκδοχές της διήγησης τα στοιχεία της ιστορικής μνήμης και της ειρωνείας έχουν αναμειχθεί με το προσωπικό ενδιαφέρον του κάθε ευαγγελιστή. Το περιστατικό περιλαμβάνει δύο νέα στοιχεία που δεν έχουν θιγεί νωρίτερα σύμφωνα με τη δράση του Ιησού στα συνοπτικά ευαγγέλια. Το ένα είναι πως η αξίωση του Ιησού ότι είναι ο μεσσιανικός βασιλιάς φανερώνεται εμμέσως με ενέργειες του πλήθους που τον ακολουθεί για πρώτη φορά δημόσια. Το άλλο ότι αυτό το πλήθος αναγνωρίζει αυτήν τη βασιλεία. Και τα δύο αυτά στοιχεία φέρνουν στη συνέχεια τον Ιησού σε σύγκρουση με τις αρχές της Ιερουσαλήμ.

Το ερώτημα λοιπόν σε αυτό το σημείο προκύπτει αβίαστα. Τί είδους ιστορία έχουμε εδώ; Το Μτ. 21:1-11 είναι μια τυπική σκηνή που ακολουθεί θεματικά σε κάποιο βαθμό εκείνες τις ιστορίες του αρχαίου κόσμου, οι οποίες αφηγούνται μία θριαμβευτική είσοδο ενός βασιλικού, στρατιωτικού ή ηρωικού προσώπου σε μία πόλη και συνάμα τη λαμπρή υποδοχή των κατοίκων της. Παρόμοιες διηγήσεις από περιστατικά του ιουδαϊκού κόσμου αφορούν πρόσωπα πολύ γνωστά μας, όπως: ο Σολομώντας (Α΄ Βασ. 1:32-40), ο Ιούδας ή ο Σίμωνας ο Μακκαβαίος (Α΄ Μακ. 5:45-54 και 13:49-53), ο Αντίοχος Δ΄ ο Επιφανής (Β΄ Μακ 4:21-22), ο Μέγας Αλέξανδρος και αρκετοί άλλοι.

Παρά τις αφηγηματικές ομοιότητες που μοιράζονται τα παραπάνω παραδείγματα και συνήθως κατατάσσονται στην κατηγορία του «ρωμαϊκού θριάμβου», η διήγηση της εισόδου του Ιησού στην Ιερουσαλήμ διαφοροποιείται σημαντικά από αυτές τις αφηγήσεις. Στις περισσότερες από αυτές, όπως και σε εκείνες που κατατάσσονται σε μια παραπλήσια κατηγορία, γνωστή συνήθως ως «παρουσία»  περιλαμβάνονται τα εξής στοιχεία: μια νίκη που χαρίζει σε κάποιο σημαντικό πρόσωπο δημόσια αναγνώριση, έλευση του τιμώμενου βασιλικού ή στρατιωτικού προσώπου, υποδοχή από τις τοπικές αρχές και εκπροσώπους των ανώτερων κοινωνικών τάξεων, εκδηλώσεις θριάμβου, ύμνοι, χαιρετισμοί με λουλούδια ή κλαδιά δέντρων, ομιλίες, είσοδος του τιμώμενου προσώπου στην πόλη και στο ναό της, συμμετοχή του σε κάποια τελετουργία. Είναι πολύ πιθανόν λοιπόν οι πρώτοι αναγνώστες των ευαγγελικών διηγήσεων να αντιλαμβάνονταν το περιστατικό με τον Ιησού στο κλίμα των αντίστοιχων περιστατικών τα οποία τους ήταν οικεία. Στο τέλος της δικής μας ιστορίας όμως, φανερώνεται ότι η είσοδός του Ιησού στην πόλη κάθε άλλο από θριαμβευτική είναι και μάλιστα δεν ακολουθεί το δεδομένο μοτίβο μιας τέτοιας ιστορίας. Ειδικά το περιστατικό στο ναό που έπεται στους συνοπτικούς, φανερώνει ότι πρόκειται για εντελώς διαφορετική τροπή. Μάλιστα θα πρέπει να σημειωθεί πως ο Ιησούς ήταν άγνωστος στους κατοίκους της πόλης. Συνεπώς όσοι ερευνητές κάνουν λόγο για «αντι-παρουσία» ή «αντι-θριαμβευτική» είσοδο του Ιησού στην πόλη δεν έχουν καθόλου άδικο. Επιπλέον, εκτός από την ιωάννεια εκδοχή, στους συνοπτικούς οι κάτοικοι της Ιερουσαλήμ δεν συμμετέχουν στην υποδοχή του Ιησού. Όσα συμβαίνουν αποτελούν ενθουσιαστικές ενέργειες των μαθητών και μερικών Γαλιλαίων που συνταξιδεύουν μαζί τους. Θα πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι οι συνοπτικοί δίνουν βαρύτητα στην εύρεση και τη χρήση του μεταφορικού μέσου του Ιησού και αυτό μας οδηγεί μόνο στην περίπτωση του ιουδαϊκού υποβάθρου και αναγκαστικά στα Α΄ Βασ. 1:32-40 και Ζαχ. 9:9. Η περίπτωση της δημόσιας ενθρόνισης του Σολομώντα και η μετάβασή του στο καθορισμένο σημείο ανάμεσα στο Όρος των Ελαιών και την Ιερουσαλήμ είναι το πιθανότερο κείμενο που επηρέασε είτε τον Ιησού για να ενεργήσει με αντίστοιχο τρόπο, είτε τον Μάρκο για να παρουσιάσει με το συγκεκριμένο τρόπο τον Ιησού ως βασιλιά. Ασφαλώς οι ευσεβείς Ιουδαίοι που γνώριζαν τα κείμενα των προφητών θα αναγνώριζαν το συμβολισμό αλλά για τον ελληνορωμαϊκό κόσμο το γαϊδούρι δεν συνδέεται σε καμία περίπτωση με το θεσμό της βασιλείας.

Το δεύτερο τώρα ερώτημα που αναδύεται είναι δυσκολότερο από το πρώτο και αφορά την ιστορικότητα του περιστατικού. Έχουμε να κάνουμε όντως με ένα περιστατικό που συνέβη κατά την τελευταία εβδομάδα της ζωής του ιστορικού Ιησού ή μήπως η διήγηση είναι επινόηση του Μάρκου (παραβολική ιστορία), η οποία στηρίχθηκε στα Ζαχ. 9:9 και Ψλ. 117:25-26 (Ο΄) για να παρουσιάσει τον Ιησού ως τον αναμενόμενο μεσσιανικό βασιλιά; Η σύγχρονη έρευνα γνωρίζει εκπροσώπους και των δύο τάσεων. Θα προχωρήσουμε σε μια σύντομη επισκόπηση πρώτα όσων αρνούνται την ιστορικότητα και θεωρούν τη διήγηση είτε μυθική, είτε μιδρασική που δημιουργήθηκε από τον Μάρκο ή κάποιον άλλον πριν από αυτόν. Σημειώνουμε εδώ αρχικά πως το περιβόητο σεμινάριο για τον Ιησού αποφάνθηκε ομόφωνα ότι το περιστατικό δεν μπορεί να προέρχεται από τον ιστορικό Ιησού και τύπωσε τα λόγια του στη διήγηση με μαύρο χρώμα, στοιχείο που δηλώνει ότι αυτά αποδίδονται στο συντακτικό χέρι του ευαγγελιστή Μάρκου ή ακόμη και σε κάποιον συντάκτη πριν από αυτόν. Τα μέλη του σεμιναρίου θεώρησαν έτσι ότι η διήγηση συντάχθηκε με αφορμή τα Ζαχ. 9:9 και Ψλ. 117:25-26.

Αυτή βέβαια δεν ήταν η πρώτη φορά που κάτι τέτοιο υποστηριζόταν στην έρευνα της εν λόγω διήγησης. Νωρίτερα ο Bultmann θεωρούσε πως το περιστατικό δεν αποτελούσε σχέδιο του Ιησού για να δώσει με το συμβολικό αυτό τρόπο το μήνυμα της δικής του μεσσιανικής βασιλείας στους συγχρόνους του, αλλά μια μυθική διήγηση, η οποία στηρίχθηκε στο Ζαχ. 9. Η θέση του ήταν ότι η ανάβαση του Ιησού μαζί με άλλους Γαλιλαίους στην Ιερουσαλήμ κάποια στιγμή για να γιορτάσει το Πάσχα, αποτέλεσε τη βάση ώστε οι πρώτοι χριστιανοί αργότερα να δημιουργήσουν μια μυθική διήγηση με την χρήση του Ζαχ. 9:9. Με τον τρόπο αυτό φανερώνεται ότι ο αρχέγονος χριστιανισμός κατανοούσε την ενέργεια αυτή του Ιησού ως βασιλική.

Όσοι πάλι από τους ερευνητές αρνούνται ότι κατά τη διάρκεια του βίου του ο ιστορικός Ιησούς αξίωσε για τον εαυτό του τη μεσσιανική ταυτότητα, θεωρούν το περιστατικό μεταγενέστερη επινόηση των πρώτων χριστιανών με σκοπό να εκφραστεί η παραπάνω αντίληψη. Συνεπώς έχουμε μεταφορά κάποιων βασικών θεολογικών ιδεών που αφορούσαν το πρόσωπο του Ιησού από την μεταναστάσιμη εποχή σε εκείνη πριν το πάθος του. Αναφέρουμε παρακάτω ορισμένα από τα επιχειρήματα αυτής της ερμηνευτικής τάσης, τα οποία κάνουν τους εκφραστές της να αμφισβητούν την ιστορικότητα του περιστατικού.

Η διήγηση έτσι όπως έχει διασωθεί ως θριαμβευτική είσοδος του Ιησού στην Ιερουσαλήμ φανερώνει περισσότερο τις χριστολογικές αντιλήψεις του αρχέγονου χριστιανισμού παρά την ιστορική πραγματικότητα ενός τέτοιου περιστατικού.

Αν το περιστατικό είχε πραγματικά συμβεί θα προκαλούσε την άμεση επέμβαση της ρωμαϊκής φρουράς της Ιερουσαλήμ. Κάτι τέτοιο όμως δεν λέγεται πουθενά στα ευαγγέλια.

Είναι περίεργο το γεγονός ότι κατά τη δίκη του Ιησού από το Μεγάλο Συνέδριο και στη συνέχεια από τον Πιλάτο δε γίνεται αναφορά στο περιστατικό της εισόδου του Ιησού στην πόλη με θριαμβευτικές ενέργειες κάποιου πλήθους. Παρά την απουσία μιας τέτοιας αναφοράς ο Ιησούς καταδικάζεται σε θάνατο με την κατηγορία ότι διεκδίκησε το βασιλικό θρόνο των Ιουδαίων. Λογικά θα έπρεπε να συναντούσαμε στις ευαγγελικές διηγήσεις έστω κάποια νύξη.

Αρκετοί από τους ερευνητές των ευαγγελίων δεν συμφωνούν φυσικά με τη θέση των μελών του σεμιναρίου για τον Ιησού και θεωρούν πως το περιστατικό προέρχεται από τον ιστορικό Ιησού, έστω και αν σε αυτό διακρίνονται υπερβολές και ερμηνευτική επεξεργασία η οποία φέρει τη σφραγίδα του κάθε ευαγγελιστή. Μάλιστα η πλειοψηφία της έρευνας στις μέρες μας δέχεται ότι το περιστατικό προέρχεται από τον Ιστορικό Ιησού. Μπορεί επίσης η συμβολική αυτή ενέργεια να έγινε με αποδέκτες μόνο τους μαθητές και ασφαλώς, αφού ήταν μικρής εμβέλειας, δεν τράβηξε την προσοχή περισσοτέρων. Άλλοι πάλι, ενώ δέχονται την ιστορικότητα της εισόδου του Ιησού στην πόλη με τέτοιον τρόπο αρνούνται την ιστορικότητα του περιστατικού της εύρεσης του ζώου ή των ζώων για τη μεταφορά του δασκάλου στην πόλη, το οποίο σύμφωνα με αυτούς   στηρίζεται στην ιστορία του Α΄ Σαμ. 10:1-9.

Πριν προχωρήσουμε στα επιχειρήματα υπέρ της ιστορικότητας της διήγησης θα πρέπει να δούμε μερικά αντίστοιχα περιστατικά προκειμένου να εντάξουμε εκείνο του Ιησού στην όλη ιουδαϊκή μεσσιανική ατμόσφαιρα της εποχής του. Σήμερα είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε ότι λίγο πριν και μετά την εποχή του Ιησού εμφανίζονταν κατά καιρούς διάφοροι προφήτες ως μεσσίες με επιρροή σε μεγάλο αριθμό Ιουδαίων και πρότειναν διάφορες ενέργειες προκειμένου να εγκαθιδρύσουν τη μεσσιανική εποχή.

Σύμφωνα με τον Ιώσηπο μετά τον θάνατο του Ηρώδη του Μεγάλου και πριν τη σταύρωση του Ιησού εμφανίστηκαν διάφοροι άνδρες που με τη δύναμη των όπλων και τη συνδρομή Ιουδαίων αξίωσαν τον τίτλο του βασιλιά για τον εαυτό τους και προχώρησαν σε βίαιες πράξεις αλλά όλοι τους εκτελέστηκαν από τους Ρωμαίους. Οι περιπτώσεις του Ιούδα του γιου του Εζεκία, του Σίμωνα του δούλου του Ηρώδη του Μεγάλου και του βοσκού Αθρόγγη είναι οι πιο γνωστές. Κρίνουμε ότι δεν χρειάζεται να εξετάσουμε τις περιπτώσεις αυτές και αρκούμαστε μόνο στην απλή αναφορά τους. Περισσότερο ενδιαφέρον έχουνε κάποια άλλα περιστατικά.

Ο Ιώσηπος μας πληροφορεί ότι μετά τον Ιησού κατά τη διάρκεια που επίτροπος της Ιουδαίας ήταν ο Φάδος, εμφανίστηκε κάποιος Θευδάς, ο οποίος ισχυριζόταν ότι είναι προφήτης και θα διαχωρίσει τον Ιορδάνη στα δύο με θαυματουργικό τρόπο. Αν και ο Θευδάς έπεισε πολλούς να συγκεντρωθούν εκεί και μολονότι αυτοί δεν ήταν οπλισμένοι, προκάλεσε την επέμβαση του Φάδου και έτσι αποκεφαλίστηκε. Προφανώς οι Ρωμαίοι ενήργησαν άμεσα λόγω της αποφυγής κάποιας εξέγερσης. Ο Ιώσηπος επίσης μας πληροφορεί ότι το 56 μ.Χ. «τις ἐξ Αἰγύπτου» οδήγησε ένα μεγάλο πλήθος (30.000 άτομα) στο Όρος των Ελαιών και διέδωσε ότι με μια εντολή του τα τείχη της Ιερουσαλήμ θα έπεφταν. Λόγω των μεσσιανικών προσδοκιών του εν λόγω προφήτη, ο τότε επίτροπος Αντώνιος Φήλιξ (52-60 μ.Χ.)  επιτέθηκε με τους στρατιώτες του και στη συμπλοκή σκοτώθηκαν τετρακόσια άτομα, ενώ συνελήφθησαν και φυλακίστηκαν άλλα διακόσια.

Ας επιστρέψουμε τώρα στη διήγηση που εξετάζουμε εδώ. Αυτή παρουσιάζει τον Ιησού να εισέρχεται στην Ιερουσαλήμ ως ο μεσσιανικός της βασιλιάς, χωρίς καμία όμως πολιτική ή στρατιωτική απόχρωση. Ήδη νωρίτερα στο Μτ. 20:25-28 ο Ιησούς έχει κάνει λόγο για την ποιότητα της ηγεσίας της βασιλείας του. Στο σημείο αυτό μπορούμε να θίξουμε ένα άλλο σημαντικό θέμα. Στην έρευνα της διήγησης της εισόδου του Ιησού στην Ιερουσαλήμ αρκετές φορές προκύπτει το ερώτημα αν ο ίδιος κατανοούσε τον εαυτό του μεσσιανικά και έκανε χρήση του σχετικού όρου (μεσσίας=χριστός στα ελληνικά). Η ιστορικότητα της διήγησης συνδέεται επομένως και με το ζήτημα της μεσσιανικής αυτοσυνειδησίας του Ιησού. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η όποια αμφισβήτηση της μεσσιανικής του ταυτότητας συνεπάγεται και ότι ο Ιησούς δεν σχεδίασε το περιστατικό για να παρουσιάσει την επερχόμενη βασιλεία του Θεού στους συγχρόνους του. Οι περισσότεροι από τους ερευνητές δεν δέχονται ότι ο ίδιος έκανε χρήση αυτού του τίτλου για τον εαυτό του κατά τη διάρκεια της δημόσιας δράσης του αλλά αργότερα τα μέλη της Εκκλησίας διακήρυξαν πολύ γρήγορα ότι ήταν ο χριστός, δηλαδή ο μεσσίας. Σύμφωνα με τον Sanders έχουμε μόνο δύο περιπτώσεις στα ευαγγέλια, στις οποίες ο Ιησούς φαίνεται να αποδέχεται τον τίτλο χριστός για τον εαυτό του. Το ένα είναι στη δίκη από το Μεγάλο Συνέδριο (Μκ. 14:61 εξ.) και το άλλο στην ομολογία του Πέτρου (Μκ. 8:29). Και τα δύο σχετικά λόγια όμως, αμφισβητούνται έντονα ως προς την ιστορική τους αυθεντικότητα. Ακόμη και αν κάποιος ερμηνεύσει τη διήγηση της εισόδου του Ιησού στην Ιερουσαλήμ χωρίς να αποδέχεται τη μεσσιανική του ιδιότητα, σίγουρα δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να αμφισβητήσει τη βασιλική, η οποία είναι διάχυτη στο κείμενο.

Μπορούμε τώρα να δούμε τα επιχειρήματα της άλλης ερμηνευτικής τάσης που δέχεται το περιστατικό της εισόδου του Ιησού στην Ιερουσαλήμ ως ιστορικό. Σε αυτήν την περίπτωση ασφαλώς η εκδοχή του Μάρκου είναι αυτή που αποτελεί τη βάση για την ανίχνευση όποιων ιστορικών στοιχείων μπορούν να διακριθούν κάτω από την ερμηνευτική επεξεργασία του ευαγγελιστή ή της κοινότητάς του.

Σε αντίθεση με τα μαζικά κινήματα των δύο προφητών που αναφέρθηκαν νωρίτερα, το πλήθος που συνόδευε τον Ιησού ήταν σίγουρα περιορισμένο και το γεγονός δεν θα τραβούσε την προσοχή. Σίγουρα επίσης δεν αποτελούσε μια καλά σχεδιασμένη κίνηση στην οποία προσέτρεξαν άνθρωποι από διάφορα μέρη. Εξάλλου και αν ακόμη οι Ρωμαίοι είχαν δει τη σκηνή να διαδραματίζεται σε κοντινή απόσταση, ένας άντρας πάνω σε ένα γαϊδούρι δεν θα τους προκαλούσε σοβαρή ανησυχία.

O Ιησούς δεν ήταν σαν τους δημοφιλείς προφήτες των επόμενων δεκαετιών και δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι πολλές φορές οι ενέργειές του ήταν αινιγματικές, ακόμη και για τους ίδιους τους μαθητές του.

Από τις πληροφορίες που μας παρέχει ο Ιώσηπος προκύπτει ότι όσοι διετέλεσαν επίτροποι της Ιουδαίας δεν ακολουθούσαν την ίδια στρατηγική στην αντιμετώπιση τέτοιων περιστατικών, τα οποία προκαλούσαν ανησυχία στους Ρωμαίους. Ίσως ο Πιλάτος είχε μια διαφορετική στρατηγική από τους διαδόχους του να αντιμετωπίζει τέτοια περιστατικά.

Μετά τα παραπάνω μπορούμε τώρα να δούμε ποια κριτήρια αυθεντικότητας μπορούμε να ανιχνεύσουμε στη διήγηση σύμφωνα με εκείνα που έχουν επικρατήσει στην έρευνα του ιστορικού Ιησού.

Το κριτήριο της πολλαπλής μαρτυρίας φαίνεται ότι ισχύει στη διήγηση της εισόδου του Ιησού στην Ιερουσαλήμ. Από τη μία έχουμε τον Μάρκο και από την άλλη τον Ιωάννη, ο οποίος δεν φαίνεται να εξαρτάται εδώ από τη διήγηση του Μάρκου. Επομένως έχουμε δύο πηγές να μας πληροφορούν για το περιστατικό.

Το κριτήριο της εκτέλεσης. Λίγες μέρες μετά οι ιουδαϊκές και ρωμαϊκές αρχές ανταποκρίθηκαν σε όσα συνέβησαν νωρίτερα και συνέλαβαν τον Ιησού. Σε αυτή την περίπτωση θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας και τα παρόμοια περιστατικά πριν και μετά τον Ιησού, τα οποία σχετίζονταν με βασιλικά και μεσσιανικά κινήματα για να αντιληφθούμε την αντίδραση της ρωμαϊκής ηγεσίας. Ο λόγος της θανατικής καταδίκης του Ιησού σύμφωνα με την επιγραφή που ξέρουμε από τις ευαγγελικές διηγήσεις ήταν ότι αυτός ισχυριζόταν πως ήταν βασιλιάς των Ιουδαίων. Σίγουρα οι κατήγοροί του θα είχαν χρησιμοποιήσει έναν τέτοιον ισχυρισμό μπροστά στον Πιλάτο. Πιστεύουμε ότι το περιστατικό αυτό σε συνδυασμό με το επεισόδιο στο ναό είναι ικανά να δικαιολογήσουν την επέμβαση των αρχών και να δικαιολογήσουν το λόγο που ο Ιησούς από τη Ναζαρέτ καταδικάστηκε σε σταυρικό θάνατο.

Το κριτήριο της ντροπής. Από τα περιστατικά που σχετίζονται με θριαμβευτικές εκδηλώσεις ή υποδοχές βασιλικών και στρατιωτικών ηγετών του αρχαίου κόσμου γίνεται αντιληπτό πως οι αναγνώστες των ευαγγελίων θα κατανοούσαν την είσοδο του Ιησού στην Ιερουσαλήμ με πολιτικό περιεχόμενο. Στους εθνικοχριστιανούς αυτό είναι περισσότερο από βέβαιο. Επομένως οι ευαγγελιστές δεν θα επινοούσαν μια τέτοια ιστορία προκειμένου να παρουσιάσουν τον Ιησού ως μεσσιανικό βασιλιά. Το στοιχείο αυτό θα τους έφερνε σε δύσκολη θέση. Παρακάτω θα δούμε ότι ο Λουκάς απαλείφει από τη δική του εκδοχή στοιχεία που θα μπορούσαν να μην κατανοηθούν σωστά από τους αναγνώστες. Η αναφορά σε «βαΐα τῶν φοινίκων», η οποία απαντά μόνο στο κατά Ιωάννην (12:13) συνδέει σε συμβολικό επίπεδο τον Ιησού με το εθνικιστικό κίνημα των ζηλωτών. Μια τέτοια ακριβώς παρεξήγηση ο τέταρτος ευαγγελιστής θέλει να αποφύγει στο ευαγγέλιο (6:15). Η είσοδος του Ιησού στην Ιερουσαλήμ στο κατά Μάρκον είναι το μόνο περιστατικό που θα μπορούσε να στοιχειοθετήσει την κατηγορία ότι ο Ιησούς αυτοανακηρύχθηκε βασιλιάς (Μκ. 15:2, 9).

Το κριτήριο της ασυνέχειας. Γνωρίζουμε ότι οι προσκυνητές πήγαιναν πεζοί στην Ιερουσαλήμ κατά τις μεγάλες γιορτές. Ο Ιησούς αντίθετα επέλεξε να διανύσει τα τελευταία χιλιόμετρα ιππεύοντας ένα γαϊδούρι. Η ενέργεια αυτή ερμηνεύεται ως εκπλήρωση της προφητείας του Ζαχ. 9:9. Το χωρίο αυτό όμως δεν ερμηνεύεται πουθενά μεσσιανικά πριν από την περίπτωση των ευαγγελικών διηγήσεων. Στην αποκαλυπτική γραμματεία και τα χειρόγραφα του Κουμράν το Ζαχ. 9:9 πουθενά δεν χρησιμοποιείται ως προφητεία σε σύνδεση με τον αναμενόμενο μεσσία. Τα ραββινικά κείμενα που το κάνουν  αργότερα ανάγονται στον 3ο αι. μ.Χ. Υπάρχει και κάτι ακόμη, το οποίο μπορούμε να το εντάξουμε στο ίδιο κριτήριο. Και οι τέσσερις εκδοχές της διήγησης της εισόδου του Ιησού στην Ιερουσαλήμ συμφωνούν ότι το πλήθος, όποιο κι αν ήταν αυτό, φώναζε στον Ιησού ὡσαννὰ. Πουθενά αλλού στα ευαγγέλια δεν χαιρετίζεται ο Ιησούς με το ὡσαννὰ, ενώ αυτό δεν απαντά πουθενά επίσης στις παύλειες επιστολές. Αυτό προέρχεται από τον Ψλ. 117:26 (Ο΄). Στον ψαλμό αυτό ο Γιαχβέ τιμάται ως βασιλιάς. Το Μκ. 11:9 πιθανόν φανερώνει ότι ήδη κατά τον 1ο αι. μ.Χ. ο συγκεκριμένος ψαλμός ερμηνευόταν όχι μόνο εσχατολογικά αλλά και μεσσιανικά.

Ίσως στο μυαλό του αναγνώστη μένει ένα ακόμη αμείλικτο ερώτημα. Γιατί πήγε ο Ιησούς στην Ιερουσαλήμ; Θα περιοριστούμε εδώ να κάνουμε μια πολύ σύντομη αναφορά στις προσπάθειες των ερευνητών να απαντήσουν το ερώτημα αυτό. Ο Dunn ταξινομεί τις διάφορες προτάσεις σε τρεις κατηγορίες. Στην πρώτη ανήκουν όσοι θεωρούν ότι ο Ιησούς κάποια στιγμή στη ζωή του θεώρησε απαραίτητο να διαδώσει το μήνυμα σχετικά με τη βασιλεία του Θεού στην πρωτεύουσα προκειμένου οι κάτοικοι να μετανοήσουν για να εισέλθουν σε αυτή τη βασιλεία. Στη δεύτερη ανήκουν όσοι βλέπουν στην ενέργεια αυτή του Ιησού κάποιο πολιτικό περιεχόμενο και κυρίως την επιθυμία σύγκρουσης με τις πολιτικές και θρησκευτικές αρχές. Στη τρίτη τέλος, εντάσσονται όσοι πιστεύουν ότι ο Ιησούς θεωρούσε πως η έλευση της βασιλείας θα γινόταν στην Ιερουσαλήμ.

Μετά τα παραπάνω πιστεύουμε ότι το περιστατικό προέρχεται από τον ιστορικό Ιησού, έστω και αν η ερμηνευτική επεξεργασία των ευαγγελιστών είναι διάχυτη. Θα συμφωνήσουμε επίσης με την πρόταση του Dunn ότι η συγκεκριμένη διήγηση φαίνεται να προέρχεται από τις αναμνήσεις των μαθητών του Ιησού. Οι γεωγραφικές λεπτομέρειες, ο ίδιος κεντρικός πυρήνας, η μοναδική χρήση του ὡσαννά και η απουσία του οπουδήποτε αλλού την Κ.Δ., όπως και η αίσθηση ενός περιστατικού περιορισμένης κλίμακας στη διήγηση του Μάρκου μαρτυρούν ότι η διήγηση της εισόδου του Ιησού στην Ιερουσαλήμ είναι αυθεντική. Κατά την προσωπική μας γνώμη αυτή βρίσκεται σε άμεση σύνδεση με εκείνη της εκδίωξης των εμπόρων από το ναό. Τα δύο αυτά περιστατικά είναι τα μόνα που δικαιολογούν τη σύλληψη του Ιησού από τις ιουδαϊκές αρχές και την θανατική του καταδίκη από τον Ρωμαίο επίτροπο.

Κατηγορίες: ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΑ ΑΡΘΡΑ | Ετικέτες: , | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Η διήγηση της εισόδου του Ιησού στην Ιερουσαλήμ: Οι διαφορετικές εκδοχές και το ζήτημα της ιστορικότητας του περιστατικού

Σύναξη (τεύχος 145 – Διάλογοι κι αντίλογοι)

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

t145ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ …3

π. ΘΕΟΔΟΣΙΟΣ ΜΑΡΤΖΟΥΧΟΣ, Τὸ «Τετραβάγγελο» …4

ΘΕΟΔΩΡΑ ΠΑΡΑΓΥΙΟΥ, Τὰ θανόντα νήπια στὴν ἐκκλησιαστικὴ ὀπτική …15

ΓΚΕΒΟΡΚ (ΓΕΩΡΓΙΟΣ) ΚΑΖΑΡΙΑΝ, Ἡ «Ὁμολογία» τοῦ Καθολικοῦ Κωνσταντίνου Α΄ πρὸς τὸν Οἰκουμενικὸ Πατριάρχη Μανουὴλ Β΄ (13ος αἰ.) …25

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΣΑΛΑΠΑΤΑΣ, Σχέσεις μεταξὺ Ὀρθοδόξων καὶ Ἀγγλικανῶν …31

ΑΝΤΩΝΗΣ ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ, Ἐνεπλήσθημεν τὸ πρωί… (ποίημα) …46

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΑΣΠΡΟΥΛΗΣ, Ἡ συμβολὴ τῆς Ὀρθόδοξης θεολογίας στὸ διάλογο μὲ τὴ σύγχρονη Φυσική …47

ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΣΤΑΘΗΣ, Ἐπιστημονικὸ Συνέδριο γιὰ τὴ Βίβλο …60

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΘΩΜΑ, Ὁ ποιητὴς καὶ ὁ τόπος του ἢ ἡ ποιητικὴ τοπολογία τῆς ἐνσάρκωσης …61

π. ΠΑΥΛΟΣ ΚΟΥΜΑΡΙΑΝΟΣ, Λέξεις (ποίημα) …71

ΜΑΡΙΑ ΧΑΤΖΗΑΠΟΣΤΟΛΟΥ, Ὅταν ὁ Θεὸς ἀγάπησε τὸν ἄνθρωπο …73

ΓΙΑΝΝΗΣ ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΑΟΥ, Τὸ θάμα …81

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΑΓΡΙΠΛΗΣ, Ἢ ὅλοι ἢ κανείς …84

ΓΙΑΝΝΗΣ ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΑΟΥ, Τηνιακό …87

Διάλογος μὲ τοὺς ἀναγνῶστες …89

Βιβλία που λάβαμε …90

Τὸ Βιβλίο …91

Οἱ συνεργάτες τοῦ 144ου τεύχους …108

Κατηγορίες: ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ | Ετικέτες: | Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Σύναξη (τεύχος 145 – Διάλογοι κι αντίλογοι)